Jak przeczytać stary akt urodzenia po łacinie, po polsku i po rosyjsku

1. Najpierw ustal język

Przed 1918 r. ziemie polskie były podzielone między Rosję, Prusy i Austrię. Język aktów szedł za granicą zaboru.

Dopiski na marginesie dodawano często po latach i bywają w innym języku niż sam akt.

• Zabór rosyjski (Polska centralna z Warszawą, Łodzią i Lublinem): po polsku od 1808 r., po rosyjsku od 1868 do 1917 r. Wiele parafii przeszło na rosyjski z opóźnieniem.
• Zabór pruski (Poznańskie, Pomorze, Śląsk): księgi kościelne głównie po łacinie albo po niemiecku. Od 1874 r. także niemieckie druki urzędu stanu cywilnego.
• Zabór austriacki (Galicja): łacińskie księgi w rubrykach aż do 1918 r.
• Wileńszczyzna i Litwa: łacina, potem polski, potem rosyjski, w różnych parafiach w różnych latach.

2. Łaciński akt chrztu

Wpis łaciński jest krótki i zwykle ma taki porządek: numer aktu i wieś na marginesie, data, ksiądz, który mówi, że ochrzcił (baptizavi), dziecko, rodzice ze słowami „prawych małżonków” (legitimis conjugibus), nadane imię i chrzestni (patrini albo levantes).

Nasz przykład to akt 16 z 1784 r. z parafii Chmielno na Kaszubach: „16. Borzestowo. Die 19. Febr: Ego q[ui] s[upra] baptisavi Infantem d[ie] eod[em] natum ex HH. Mathia Blok & Marianna l[e]g[iti]mis Conjugibus hujus Parochiae cui impositum est nomen Josephus.” Po polsku: dnia 19 lutego ja, ten sam ksiądz co wyżej, ochrzciłem dziecko urodzone tego samego dnia z uczciwych Macieja Bloka i Marianny, prawych małżonków tej parafii, któremu nadano imię Józef.

Warto zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Imię stoi pod koniec, a nie na początku. Łacińskie imiona to nie te, których używała rodzina: Josephus to Józef, Mathias to Maciej.

W łacińskich datach miesiące od września do grudnia często zapisywano liczbami: 7ber to wrzesień, 8ber październik, 9ber listopad, a 10ber albo Xber grudzień. 7ber to nie lipiec.

3. Polski akt z Królestwa Polskiego, 1808 do 1868

Od 1808 r. proboszcz w Polsce centralnej zapisywał każde urodzenie jako krótkie sprawozdanie w stałym porządku. Zaczyna się od miejsca, daty i godziny, potem idą ojciec, który przyszedł do księdza, dwaj świadkowie, dziecko, matka, imię i chrzestni.

Nasz przykład to akt 13 z 1840 r. z parafii Chełmica. Zaczyna się tak: „Działo się w Wsi Chełmicy dnia dziewiętnastego (trzydziestego pierwszego) Marca Tysiąc Ośmset Czterdziestego roku w Południe.”

Dalej idą stałe zwroty. „Stawił się” wprowadza ojca, Franciszka Piwowarskiego, z jego wiekiem i zajęciem. „Okazał nam Dziecię płci żeńskiej” wprowadza dziecko. Urodziło się „dnia wczorajszego”, więc data urodzenia to dzień przed datą na początku aktu. Matka to „Jadwigi z Suskich”, czyli Jadwiga z domu Suska. Nadano imię Józefa.

Akt podaje wiek rodziców i świadków, ale nie ich daty urodzenia.

4. Rosyjski akt z Królestwa Polskiego, 1868 do około 1917

Od 1868 r. to samo sprawozdanie pisano po rosyjsku, w tym samym porządku. Kto zna polski wzór, zna też rosyjski.

Słowa, których warto szukać: состоялось (działo się) na początku, явился (stawił się) przed ojcem, младенца мужского пола albo женского пола (dziecię płci męskiej albo żeńskiej), дано имя (nadano imię) i восприемниками (chrzestnymi byli). Nazwisko panieńskie matki idzie po słowie из, z nazwiskiem rodu w liczbie mnogiej, jak po polsku „z Suskich”.

Pisownia jest starsza niż dzisiejsza. Wyrazy często kończą się literą ъ, pojawiają się też litery ѣ oraz і, zniesione po 1918 r.

5. Dwie daty na początku

Akty z Polski centralnej często podają dwie daty, jak nasz akt z Chełmicy: dziewiętnastego (trzydziestego pierwszego) marca. Pierwsza jest według kalendarza juliańskiego, używanego w Rosji, druga według naszego. Różnica wynosi 12 dni do 1900 r., a potem 13 dni.

Obie daty mogą wypaść w różnych latach: dziecko zapisane w ostatnich dniach grudnia według kalendarza juliańskiego zostało zapisane w styczniu następnego roku według naszego. Później ludzie używali jednej albo drugiej daty, więc rodzinna data przesunięta o 12 dni to zwykle to samo zdarzenie.

6. Niemiecki akt urzędu stanu cywilnego, zabór pruski od 1874

Od 1874 r. urodzenia w zaborze pruskim zgłaszano w urzędzie stanu cywilnego (Standesamt) na niemieckich drukach. Druk podaje imię dziecka, płeć, datę i miejsce urodzenia, imiona i nazwiska rodziców, a często także zawód ojca i wiek rodziców.

Urodzenie zgłaszał zwykle w ciągu doby ojciec, sąsiad albo akuszerka. Późniejsze poprawki wpisywano na marginesie, czasem po wielu latach.

7. Księga w rubrykach

W Galicji od 1784 r. parafie prowadziły księgi na drukowanych łacińskich formularzach z rubrykami: data urodzenia i chrztu, numer domu, imię, wyznanie, płeć, ślubne albo nieślubne, rodzice, chrzestni. Najpierw przeczytaj drukowane nagłówki u góry strony.

Numer domu ma własną rubrykę i pomaga odróżnić dwie rodziny o tym samym nazwisku w jednej wsi. Księgi w rubrykach prowadzono też na Wileńszczyźnie w XIX wieku.

8. Pułapki

Na te pułapki nabiera się większość osób, które czytają stare akty pierwszy raz.

• Nazwiska kobiet zmieniają końcówkę. Mężczyzna Grala, niezamężna córka Gralówna, żona Gralowa. W łacińskich wpisach polska forma często zostaje: „de Domo Paszukowna” to z domu Paszuk. To nadal jedna rodzina.
• Nazwiska odmieniają się. „Z Suskich” to z domu Suska, a „Antoniego Grabowskiego” to Antoni Grabowski. Każde nazwisko zapisuj w mianowniku.
• Imiona są po łacinie albo po rosyjsku. Joannes to Jan, Adalbertus to Wojciech, Laurentius to Wawrzyniec.
• Wiek to nie data urodzenia. Wiek w aktach, zwłaszcza w aktach zgonu, może się różnić od prawdziwego o kilka lat. Traktuj go jako przedział.
• „Wczoraj” to data. Urodzone „dnia wczorajszego” znaczy dzień przed datą z początku aktu.
• „Tamże” odsyła wyżej. Ibidem, eodem die, qui supra i tamże znaczą to samo miejsce, ten sam dzień albo tego samego księdza co we wpisie powyżej, więc przeczytaj też ten wpis.
• „Urodzony” nie zawsze znaczy urodzony. Przed nazwiskiem to tytuł szlachecki.
• Indeks i akt mogą inaczej zapisywać nazwisko. Zawsze otwórz sam akt.

Najważniejsze słowa

baptizavi (łacina)

ochrzciłem

natus, nata (łacina)

urodzony, urodzona

legitimis conjugibus (łacina)

prawych małżonków

patrini, levantes (łacina)

chrzestni

de domo (łacina)

z domu

Działo się (polski)

pierwsze słowa aktu

stawił się (polski)

przyszedł, zgłosił się

płci męskiej, płci żeńskiej (polski)

chłopiec, dziewczynka

z domu, z + nazwisko rodu (polski)

nazwisko panieńskie

prawego łoża, nieprawego łoża (polski)

ślubne, nieślubne

wyrobnik, gospodarz (polski)

najemny robotnik, rolnik na swoim

состоялось (rosyjski)

działo się

явился (rosyjski)

stawił się

дано имя (rosyjski)

nadano imię

восприемники (rosyjski)

chrzestni

крестьянин (rosyjski)

chłop

geboren, geb. (niemiecki)

urodzony, z domu

ehelich, unehelich (niemiecki)

ślubne, nieślubne

Nie możesz odczytać aktu?

Napisz nam nazwisko, parafię i rok albo wyślij odnośnik do skanu. Ocena wstępna jest bezpłatna. Odsyłamy tekst w języku oryginału, tłumaczenie i uwagę o wszystkim, co jest niepewne.

Napisz do nas