Ojciec i trzej synowie sprzedani. Komaje, 1805
W listopadzie 1811 roku urzędnik spisał mężczyzn z folwarku Dziakiszki w parafii Komaje na Wileńszczyźnie. Przy szesnastu mężczyznach i chłopcach ze wsi Paukszte dopisał to samo słowo: „przedany 1805”. Wśród nich był ojciec z trzema synami oraz chłopcy z innych rodzin, którzy mieli około jedenastu i trzynastu lat.
Tło historyczne
Przedany z gruntem albo bez.
W 1805 roku ta wieś leżała już w Imperium Rosyjskim. Chłop pańszczyźniany należał do pana. Pan mógł go sprzedać, podarować, a nawet przegrać w karty.
Car Aleksander I w pierwszym roku panowania zakazał drukowania ogłoszeń o sprzedaży ludzi bez ziemi, na której żyli. Właściciele zmienili tylko słowa: kucharz albo dziewczyna byli odtąd „do oddania na służbę”.
Gdy sprzedawano całą wieś z ziemią, chłopom zmieniał się tylko pan. Gdy sprzedawano samych ludzi, często tracili dom i bliskich. W spisie z Paukszte przy jednym chłopcu stoi „z gruntem”. Przy piętnastu innych samo „przedany”.
Spis nie mówi, dokąd trafili ani czy kobiety poszły z nimi. Pańszczyznę zniesiono w 1861 roku, pięćdziesiąt sześć lat po tej sprzedaży.
Dokumenty z filmu
To są prawdziwe skany z archiwów, które widać w filmie. Pod każdym jest sygnatura, więc każdy może sam sprawdzić źródło.
Liczba zaraz po imieniu to wiek z poprzedniego spisu (1795). Środkowa rubryka mówi, kto ubył i dlaczego, a ostatnia, ile lat miał ten, kto był we wsi w 1811 roku. Przepisane są wpisy 10 do 13. Niżej przy kolejnych mężczyznach stoi ten sam dopisek „przedany 1805”.
Tekst oryginalny (polski): Wieś Paukszte […]. 10. Kazimierz Stanisława Syn Paukszta, 30, teraz 46. Brat Jego Błażey, 16, teraz 32. 2gi Brat Jerzy, 24, Umarł 1804. Dzieci Jerzego: Józef, 4, przedany z gruntem 1805. Wawrzyniec, 1, przedany 1805. 11. Bartłomiey Marcina Syn Paukszta, 60, przedany 1805. Dzieci Bartłomieja: Maciey, 26, przedany 1805. Kazimierz, 22, przedany 1805. Bartłomiey, 16, przedany 1805. Jerzy, 15, Umarł 1803. 12. Jakub Tomasza Syn Paukszta, 32, przedany 1805. Syn Jego Paweł, 1, przedany 1805. 13. Maciey Tomasza Syn Paukszta, 40, przedany 1805. Dzieci Macieja: Józef, 16, przedany 1805. Bartłomiey, 10, przedany 1805. Franciszek, 3, przedany 1805.
Dzisiejszą polszczyzną: Wieś Paukszte. 10. Kazimierz, syn Stanisława, Paukszta: 30 lat w poprzednim spisie, teraz 46. Jego brat Błażej: 16, teraz 32. Drugi brat Jerzy: 24, zmarł w 1804. Dzieci Jerzego: Józef, 4, sprzedany razem z ziemią w 1805. Wawrzyniec, 1, sprzedany w 1805. 11. Bartłomiej, syn Marcina, Paukszta: 60, sprzedany w 1805. Dzieci Bartłomieja: Maciej, 26, sprzedany w 1805. Kazimierz, 22, sprzedany w 1805. Bartłomiej, 16, sprzedany w 1805. Jerzy, 15, zmarł w 1803. 12. Jakub, syn Tomasza, Paukszta: 32, sprzedany w 1805. Jego syn Paweł, 1, sprzedany w 1805. 13. Maciej, syn Tomasza, Paukszta: 40, sprzedany w 1805. Dzieci Macieja: Józef, 16, sprzedany w 1805. Bartłomiej, 10, sprzedany w 1805. Franciszek, 3, sprzedany w 1805.
Górna część pierwszej stronicy spisu. Pod tekstem pisanym ręką stoją drukowane nagłówki rubryk tabeli.
Tekst oryginalny (polski): REWIZSKA SKASKA. Roku 1811 M[iesią]ca 9bra 26 Dnia Gubernij Litewsko Wilenskiey Powiatu Zawileyskiego Folwarku Dziakiszek w Parafij Komayskiey leżącego Obywatela Józefa Michała Syna Weryhi Pisarza Ziemskiego Powiatu Zawileyskiego o Naydujących się Płci Męskiey Dwornych y Poddanych Ludziach. Folwark Dziakiszki. Dworni Ludzie. Poddani. Lata: Wedle ostatniey Rewizyi znaydowali się. Z tey liczby ubyło. Teraz obecnie z przybyłemi i na nowo narodzonemi znayduie się.
Dzisiejszą polszczyzną: Spis rewizyjny. Roku 1811, dnia 26 listopada, w guberni litewsko-wileńskiej, w powiecie zawilejskim, o ludziach płci męskiej, dworskich i poddanych, którzy znajdują się w folwarku Dziakiszki w parafii komajskiej, należącym do obywatela Józefa, syna Michała, Weryhy, pisarza ziemskiego powiatu zawilejskiego. Folwark Dziakiszki. Ludzie dworscy. Poddani. Lata: według ostatniej rewizji było. Z tej liczby ubyło. Teraz jest obecnie, razem z przybyłymi i nowo urodzonymi.
Co mówi lektor
W jednym roku sprzedano ojca
i trzech jego synów.
Znaleźliśmy to w starych księgach, szukając naszych przodków.
Przy każdym z nich urzędnik dopisał to samo słowo:
„przedany”.
To spis mężczyzn z małej wsi na Wileńszczyźnie,
z 1811 roku.
Urzędnik zaznaczał, kto ubył
i dlaczego.
Przy szesnastu mężczyznach i chłopcach z tej wsi
stoi to samo.
Ojciec,
Bartłomiej,
miał w chwili sprzedaży około siedemdziesięciu lat.
Jego czwarty syn
zmarł dwa lata wcześniej.
Sprzedano też chłopców z innych rodzin.
Paweł miał około jedenastu lat,
Franciszek około trzynastu.
Przy jednym chłopcu urzędnik dopisał:
„przedany z gruntem”.
Razem z ziemią.
We wsi zostali tylko dwaj bracia.
Spis liczył samych mężczyzn.
O ich matkach, żonach i córkach nie ma ani słowa.
Nie wiemy, kto ich kupił,
dokąd trafili
ani czy rodziny zostały razem.
Czy w twojej rodzinie mówiło się o pańszczyźnie?
Napisz w komentarzu.
Ex Archivis. Sprawdzamy, skąd pochodzi twoja rodzina.
Źródła
- Rewizja dusz męskich, 1811, folwark Dziakiszki, parafia Komaje, skany 385 i 386 (Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, 515/15/221)
- Mikołaj Niewriew, „Targ”, 1866 (Wikimedia Commons, domena publiczna)
Sceny oznaczone napisem „Inscenizacja” są rekonstrukcją. Dokumenty są prawdziwe.
Chcesz sprawdzić swoją rodzinę?
Napisz, skąd pochodzili Twoi przodkowie. Odpowiemy, do którego roku sięgają źródła tej okolicy.