Rodzina Łukaszewicz

To rodzina ojca Romualda, linia po mieczu, od której pochodzi nazwisko. Dokumenty pozwalają prześledzić ją przez siedem pokoleń, od Andrzeja i Łucji ze wsi Śnieciemięta, żyjących w XVIII wieku, do Antoniego, który w 1958 roku przywiózł rodzinę do Polski. Przez prawie dwieście lat byli to chłopi z Wileńszczyzny, najpierw poddani majątku Stracza, potem gospodarze w zaściankui Żukiszki i we wsi Ockowicze.

Rozdział opowiada o rodzinie od najmłodszych do najstarszych. Najpierw opisuje Antoniego, ojca Romualda, potem ojca Antoniego, czyli Jana, następnie dziadka Stefana i pradziadka Jakuba. Dalej cofa się jeszcze głębiej, aż do czasów, z których nie zachowały się już żadne księgi.

Antoni Łukaszewicz (1925-1962)

Antoni urodził się 1 sierpnia 1925 roku w Ockowiczach. To wieś pod miasteczkiem Komaje, w dawnym powiecie święciańskim, dziś po białoruskiej stronie granicy. Był czwartym z pięciorga dzieci Jana i Zofii. Ochrzczono go w kościele w Komajach, bo do tej parafii należały Ockowicze. Miał około trzech lat, gdy ojciec wyjechał za ocean i nigdy nie wrócił. Wychowywała go matka, która została sama z pięciorgiem dzieci na małym gospodarstwie.

Ten jeden dokument potwierdza trzy pokolenia naraz: Antoniego, jego ojca Jana oraz obu dziadków, Stefana Łukaszewicz i Antoniego Gaula. Na grobie rodzinnym w Iławie wykuto inną datę urodzenia Antoniego, 25 sierpnia 1925 roku. Prawdziwą datę, 1 sierpnia, podaje akt urodzenia.

Wywózka i powrót

O młodości Antoniego wiemy z opowieści jego córki Lzmeaz, która słyszała ją od swojej matki Aliny i od babci Zofii. Pod koniec wojny, w latach 1944-1945, gdy na Wileńszczyznę wróciła władza sowiecka, Antoni miał około dziewiętnastu lat i podlegał poborowi do sowieckiego wojska. Nie chciał iść i ukrywał się po lasach. Pewnego razu przyszedł do domu, żeby jedną noc przespać się w łóżku, a ktoś na niego doniósł. Do chaty weszło dwóch uzbrojonych ludzi z miejscowej sowieckiej milicji pomocniczej, których nazywano striebkami. Antoni schował się pod łóżko. Pytali matkę, gdzie jest syn, a kiedy zaczęli przeładowywać karabiny, nie wytrzymał nerwowo i wyszedł. Zbili go cepami w stodole i zabrali.

Rodzina mówiła, że wywieziono go na Sybir. Nie było go w domu około roku, a z zesłania wracał pieszo. Po drodze znaleziono go ledwo żywego w bramie i odwieziono do szpitala. Kiedy wreszcie doszedł do domu, matka go nie poznała, tak był wychudzony. Zofia odratowała syna, karmiąc go bardzo małymi porcjami. Wielu chłopców, którzy wracali wtedy w takim stanie, zmarło, bo od razu rzucili się na jedzenie.

Z zesłania Antoni przywiózł pieśń, którą śpiewał do końca życia. Nie grał na żadnym instrumencie, ale głos miał piękny. Córka Iwsudi zapamiętała słowa i zaśpiewała je w sierpniu 2026 roku. Etkdp osrwpd npi isd aussazawn.

• Tam, gdzie polska ziemia jest zbroczona krwią, tam jest moja ojczyzna i mój własny dom. Tam, gdzie myśli wylecą hen w daleki świat, tam jest moja ojczyzna moich młodych lat.
• Co dzień widzę ciebie w porannej złotej mgle, jak przed chatką stałaś i żegnałaś mnie. Twe różane usta czule śmiały się.
• Serce z bólu płacze, do ciebie się rwie, a ja żyć tu muszę, z dala kochać cię.
• Więc nie traćmy ducha, nie schylajmy głów, przejdzie zawierucha, Polska wróci znów.

Ślub i dzieci

7 lutego 1949 roku Antoni ożenił się z osiemnastoletnią Aliną Markowicz z zaścianka Obkorty pod Podbrodziem. Ślub zapisano w urzędzie w Podbrodziu. Młodzi zamieszkali w Kocielnikach, wsi w parafii Sorokpol, której kościół stoi w Powiewiórce. Tam urodzili się Iwsudi, Llozumllt i Lmlelkl. Między połową 1954 a końcem 1955 roku rodzina przeniosła się do Guż, wsi nad rzeką Merą, dwa i pół kilometra od Kocielnik, tuż przy wojskowym poligonie. W Gużach przyszli na świat Romuald i Dodeyoe. Wszystkie dzieci ochrzczono w kościele w Powiewiórce.

Metryki chrztu dzieci i portret ślubny Antoniego i Aliny znajdują się w rozdziale o rodzinie Markowiczów.

Droga do Polski

W latach 1955-1959 Polacy z Wileńszczyzny po raz ostatni mogli wyjechać do Polski. Według rodzinnej opowieści do wyjazdu skłonił rodzinę pożar nowego domu teściów w Obkortach. Wszystkie dokumenty załatwiała Alina. Antoni nie chciał chodzić po sowieckich urzędach i powiedział żonie tylko tyle: „jak załatwisz papiery, to jedziemy”. Córka Iwsudi przypuszcza, że po tym, co przeszedł w młodości, po prostu bał się urzędów.

Rodzice Aliny, Dominik i Leokadia, wyjechali pierwsi, w październiku 1958 roku. Antoni z Aliną i pięciorgiem dzieci ruszyli wkrótce po nich, w listopadzie. Najmłodszy Tasalmp yadp kek, a Romuald niecałe trzy lata. Najpierw trafili do punktu dla repatriantówi w Zielonej Górze. Stamtąd Antoni jeździł ze swoim bratem Stefanem po kraju i szukał pracy oraz domu. Znalazł posadę gajowego u leśniczego Kosińskiego z Chmielówki i wyremontowany poniemiecki dom w osadzie Sąpy pod Iławą. Rodzina wysiadła z pociągu w Samborowie, a dobytek przewieziono do Sąp ciężarówką. Antoni przywiózł ze sobą motocykl Junak z koszem.

2 grudnia 1962 roku

W niedzielę 2 grudnia 1962 roku, około południa, Antoni wyjechał z domu rowerem. Alina napisała później w sądowym wniosku, że jechał do swoich obowiązków gajowego w leśnictwie Chmielówka. Córka Iwsudi pamięta, że miał w Wielowsi umówić wozaków, którzy zwieźliby drewno na zimę. Do domu nie wrócił. Po kilku dniach wozak przywiózł jego rower, znaleziony na drodze przy cmentarzu w Wielowsi, w ówczesnym powiecie morąskim. Spadł świeży śnieg, potem przyszła odwilż i ślady znikły. Oopuor, awdoa srwro nlrwt snzytkozr oal, pamięta, że milicjant zbył sprawę słowami: „pił, pije, to się znajdzie”.

Dochodzenie prowadziła Prokuratura Powiatowa w Morągu pod numerem DS 848/62. Alina napisała we wniosku, że okoliczności wskazywały na zabójstwo. Dochodzenie umorzono. Ciała Antoniego nigdy nie odnaleziono. Rodzina wykluczała samobójstwo. Antoni miał trzydzieści siedem lat.

Dla Aliny oznaczało to nie tylko żałobę, ale i biedę. Skoro nie było ciała, nie było aktu zgonu, a bez aktu zgonu Alinie nie przysługiwała renta po mężu. Została sama z pięciorgiem dzieci. Dopiero 1 marca 1973 roku, ponad dziesięć lat po zaginięciu, złożyła w sądzie wniosek o uznanie męża za zmarłego. Jako świadków podała Stanisława Kuczyńskiego i Aleksandra Cieplickiego z Urowa oraz Wacława Antkowiaka z Sąp. Sąd Powiatowy w Iławie wydał postanowienie 23 sierpnia 1973 roku. Na jego podstawie urząd stanu cywilnego w Iławie sporządził akt zgonu numer 18 z 1973 roku.

Jako miejsce urodzenia urzędnik wpisał w tym odpisie „Oskowice”. To błędnie zapisana nazwa Ockowicze.

Antoni nie ma własnego grobu. Jego imię i nazwisko wykuto na grobie rodzinnym w Iławie, w którym spoczywają Alina oraz jej rodzice.

Alina z Markowiczów (1930-2014)

Żona Antoniego urodziła się 4 marca 1930 roku w Obkortach jako córka Dominika Markowicza i Leokadii z Cybulskich. Zmarła 12 stycznia 2014 roku w Samborowie. Jej życie, rodzice i dalsi przodkowie są opisani w rozdziale o rodzinie Markowiczów.

Jan Łukaszewicz (ur. 1893)

Jan był najmłodszym z siedmiorga dzieci Stefana i Rozalii zapisanych w księgach. Urodził się w Żukiszkach, małym zaścianku w parafii Sorokpol, w którym przyszli na świat także jego ojciec i całe rodzeństwo. Ochrzczono go dwa tygodnie później w kościele w Powiewiórce.

Chrzestny Antoni Paszuk nosił to samo nazwisko co praprababka Jana, Magdalena z Paszuków, o której piszemy niżej.

Dopisek o ślubie ksiądz zrobił w 1919 roku na marginesie starej metryki. Dzięki niemu wiemy, że Jan z Żukiszek jest tym samym człowiekiem, który ożenił się z Zofią Gaul. Po ślubie młodzi zamieszkali w Ockowiczach w parafii Komaje, w rodzinnych stronach Zofii. Tam w 1925 roku urodził się Antoni, a w 1927 roku Stanisława.

Wyjazd za ocean

Około 1928 roku Jan wyjechał za chlebem do Ameryki Południowej. W domu była wielka bieda: mała chałupa i pięcioro dzieci, z których najmłodsze miało rok. Tysiące ludzi z Wileńszczyzny wyjeżdżało wtedy do Argentyny, Urugwaju i Brazylii z nadzieją, że zarobią i ściągną rodzinę albo wrócą z pieniędzmi.

Jan przysłał żonie pieniądze tylko raz. Potem wszelki słuch o nim zaginął. Nikt w rodzinie nie dowiedział się, czy umarł, zginął, czy ułożył sobie życie od nowa. Jego wnuczka Iwsudi wspomina, że mówiło się o Urugwaju albo Paragwaju. W rodzinnych zapiskach powtarza się nazwa Montevideo. To stolica Urugwaju i najpewniej stamtąd nadano ten jedyny przekaz pieniężny.

Zofia z Gaulów (1894-1968)

Żona Jana urodziła się 1 września 1894 roku we wsi Kruki w parafii Komaje jako córka Antoniego Gaula i Urszuli z Błaszkiewiczów. Po wyjeździe męża sama wychowała pięcioro dzieci w Ockowiczach. Po wojnie znalazła się w Polsce. Zmarła 15 października 1968 roku w Mirsku na Dolnym Śląsku. Jej życie i jej przodków opisuje rozdział o rodzinie Gaulów.

Rodzeństwo Jana

Stefan i Rozalia mieli siedmioro dzieci zapisanych w księgach parafii Sorokpol. Wszystkie urodziły się w Żukiszkach. Dwóch synów zmarło w dzieciństwie na krup, czyli duszące zapalenie krtani.

Najstarszy z rodzeństwa, Stefan, nosił imię ojca. Jego akt zgonu zachował się w księdze parafii Sorokpol.

Zofia Kalesnick, siostra w Ameryce

Starsza siostra Jana, Zofia, urodziła się 28 kwietnia 1889 roku. Jej chrzestnymi byli Konstanty Łukaszewicz i panna Marianna Łukaszewicz, najpewniej stryj i ciotka dziecka, czyli rodzeństwo ojca. Księgi w Rosji prowadzono według starego kalendarza, spóźnionego wtedy o dwanaście dni. Według kalendarza, którego używamy dziś, Zofia urodziła się 10 maja i taką właśnie datę urodzin podawała potem w Ameryce.

17 czerwca 1914 roku, na kilka tygodni przed wybuchem pierwszej wojny światowej, Zofia wypłynęła z Hamburga do Nowego Jorku na wielkim parowcu Imperator. Płynęła najtańszą, trzecią klasą. Na liście pasażerów zapisano ją jako pannę, służącą, poddaną rosyjską, z miejscem zamieszkania „Bockewicze”, czyli Bucewicze, wieś sąsiadującą z Ockowiczami. Podała, że ma dwadzieścia lat, choć miała dwadzieścia pięć.

Osiadła w Portland w stanie Maine. 23 października 1915 roku wyszła tam za Michała Kalesnicka, dwudziestosześcioletniego przybysza z ziem polskich pod zaborem rosyjskim. Ślubu udzielił ksiądz John Sciokalski w polskim kościele. W akcie ślubu Zofia podała imiona rodziców: Stephen Lukaszewicz i Rosalia Witkiewicz. Dzięki temu wiemy na pewno, że Sophie Kalesnick z Portland to nasza Zofia z Żukiszek.

Spis ludności z 1920 roku zanotował, że Zofia nie mówi po angielsku, a jej językiem ojczystym jest polski. W 1940 roku rodzina mieszkała w Portland przy Clark Street 58. Zofia prowadziła dom i należała do kobiecych stowarzyszeń przy kościele świętego Ludwika. Michał zmarł w 1952 roku. Zofia zmarła nagle w swoim domu 30 stycznia 1959 roku. Pochowano ją 2 lutego na katolickim cmentarzu Calvary w South Portland. Miejscowa gazeta napisała, że zostawiła dwie córki, dwóch synów oraz osiemnaścioro wnucząt. W Stanach Zjednoczonych żyją więc do dziś potomkowie Stefana i Rozalii, dalecy kuzyni Romualda.

Na nagrobku wyryto 1892 jako rok urodzenia Zofii. Księga parafii Sorokpol, w której zapisano jej chrzest, podaje jednak rok 1889.

W rodzinie Zofii zachowało się świadectwo urodzenia jej syna, wystawione 17 września 1923 roku w Auguście, stolicy stanu Maine. Chłopiec urodził się 25 czerwca 1923 roku w Portland i dostał polskie imię Władysław, które urzędnik zapisał jako Wadslav. Rok urodzenia wskazuje, że był to ten sam syn, którego później nazywano Archie. Nazwisko panieńskie matki urzędnik przepisał na maszynie jako „Tuk…senticz”. Tak wyglądało dla niego nazwisko Łukaszewicz, w którym literę Ł wziął za T.

Stefan Łukaszewicz (ur. 1855)

Stefan był trzecim synem Jakuba i Tekli. Urodził się w Żukiszkach i w tym samym zaścianku spędził blisko czterdzieści lat. Żukiszki leżą w dawnym powiecie święciańskim, dziś na pograniczu Litwy i Białorusi.

W sierpniu 1880 roku Stefan był świadkiem na ślubie starszego brata Kazimierza, który żenił się w kościele w Komajach z Anielą Kuleszówną ze wsi Ockowicze. To pierwszy ślad związku rodziny z Ockowiczami, w których pokolenie później mieszkał syn Stefana, Jan.

Rok później, 18 października 1881 roku, Stefan ożenił się z Rozalią Witkiewicz. Akt ślubu podaje mu 25 lat, choć według metryki miał już 26. Akt wymienia rodziców obojga młodych razem z nazwiskami panieńskimi matek. Jeden dokument łączy więc cztery rodziny: Łukaszewicz, Czepułkowskich, Witkiewiczów i Misiunów.

Świadek Józef to najpewniej najstarszy brat pana młodego. Przez następne dwanaście lat Stefan i Rozalia gospodarowali w Żukiszkach, gdzie urodziło się siedmioro ich dzieci. W spisie parafiani z marca 1909 roku Stefana i Rozalii w Żukiszkach już nie ma. Między 1893 a 1909 rokiem rodzina wyprowadziła się więc z parafii. Ich wnuki rodziły się w Ockowiczach pod Komajami.

Rozalia z Witkiewiczów (ur. 1857)

Żona Stefana urodziła się 10 lipca 1857 roku we wsi Zułów, przy majątku, w którym dziesięć lat później przyszedł na świat Józef Piłsudski. Była córką Kazimierza Witkiewicza i Anny z Misiunów. Rozalia i jej przodkowie mają w kronice własny rozdział o rodzinie Witkiewiczów.

Jakub Łukaszewicz (1816-1876)

Jakub był młodszym synem Jana i Katarzyny. Urodził się w lipcu 1816 roku, a ochrzcił go trzy dni później ksiądz Kazimierz Godlewski.

Wincenty Czepułkowski trzymał do chrztu także starszego brata Jakuba. Trzydzieści dwa lata później został teściem Jakuba, o czym opowiada rozdział o rodzinie Czepułkowskich.

Jako dziecko Jakub przenosił się z rodzicami z osady do osady. Spis ludności z sierpnia 1834 roku zapisał go, siedemnastoletniego, w zaścianku Żukiszki. W Żukiszkach Jakub mieszkał już do końca życia. W spisie parafian z 20 marca 1843 roku ma dwadzieścia siedem lat i mieszka w jednym domu z rodzicami oraz z rodziną starszego brata Franciszka.

21 listopada 1848 roku Jakub ożenił się z Teklą Czepułkowską z zaścianka Zabieliszki. Ślub odbył się w kościele w Kiemieliszkach, w parafii panny młodej.

Ksiądz zapisał panu młodemu 28 lat, choć według metryki Jakub miał już 32. Wiek w aktach ślubu podawano wtedy na oko. Świadkowie Kazimierz Witkiewicz i Adam Czepułkowski nosili imiona i nazwiska szwagra i brata Tekli. Ojciec Rozalii, późniejszej żony Stefana, też nazywał się Kazimierz Witkiewicz, ale to inny człowiek.

Spis ludności z października 1850 roku pokazuje młode małżeństwo w Żukiszkach. Spisano wtedy Jakuba, jego żonę Teklę oraz ich rocznego syna Józefa. Przy Tekli zaznaczono, że jest córką Wincentego. Pod tym samym dachem mieszkał brat Jakuba, Franciszek, z żoną Marcjanną i dziećmi. W Żukiszkach wychowały się wszystkie dzieci Jakuba i Tekli.

Spis podaje 1842 jako rok śmierci Jana, choć proboszcz zapisał go jeszcze wśród żywych w marcu 1843 roku. Jan zmarł więc po marcu 1843 roku, a przed październikiem 1850 roku.

Najstarszy syn, Józef, ożenił się 12 września 1876 roku w kościele w Sorokpolu. Świadkiem był Franciszek Łukaszewicz.

Jakub zmarł na gorączkę 1 listopada 1876 roku w Żukiszkach, niespełna dwa miesiące po ślubie najstarszego syna. Zostawił żonę Teklę, sześciu synów i dwie córki. Najmłodsza Marianna miała wtedy dwa lata, a Stefan dwadzieścia jeden. Trzy dni później ksiądz Woliński pochował Jakuba na cmentarzu parafialnym.

Akt podaje, że Jakub miał 62 lata. Według metryki chrztu miał 60, bo wiek zmarłych księża zapisywali w przybliżeniu.

Tekla z Czepułkowskich (1830-1888)

Żona Jakuba urodziła się 12 października 1830 roku w zaścianku Zabieliszki w parafii Kiemieliszki jako córka Wincentego Czepułkowskiego i Marianny z Kaczanowskich. Owdowiała w 1876 roku i przeżyła męża o dwanaście lat. Zmarła 2 czerwca 1888 roku w Żukiszkach. Jej akt zgonu, jej życie i jej przodków pokazuje rozdział o rodzinie Czepułkowskich.

Jan Łukaszewicz (ur. około 1791) i Katarzyna z Wojciechowiczów

Jan i Katarzyna żyli w czasach, gdy chłop należał do majątku i bez zgody dziedzica nie mógł się z niego wyprowadzić. Ich panem był właściciel majątku Stracza, w 1834 roku Władysław Paszkiewicz. Stracza leży w dawnej parafii Świr, dziś na Białorusi. Do majątku należały ponad dwadzieścia wsi i zaścianków, między innymi Śnieciemięta, Żukojnie i Żukiszki pod Sorokpolem, odległe od Żukojń o kilkanaście kilometrów.

Co kilkanaście lat rosyjscy urzędnicy spisywali wszystkich poddanych każdego majątku, dom po domu, z imieniem ojca i wiekiem. Dzięki tym spisom ludności znamy drogę Jana. W 1795 roku jest czteroletnim chłopcem w domu ojca w Śnieciemiętach. W 1811 roku ma dwadzieścia lat i nadal mieszka przy ojcu. W sierpniu 1816 roku spis zapisuje go w domu ojca już z własną rodziną: Jan lat 25, jego żona Katarzyna lat 23 oraz ich dwuletni syn Franciszek.

Synowie Jana i Katarzyny przyszli na świat w parafii Sorokpol. Józef Franciszek urodził się 9 marca 1814 roku, a Jakub 22 lipca 1816 roku w Żukiszkach. Trzy lata później rodzina mieszkała we wsi Żukojnie, rodzinnej wsi Katarzyny. Tam 26 marca 1819 roku urodziła się córka Barbara Teresa, ochrzczona 30 marca w kościele w Świrankach. Do chrztu trzymali ją Jakub Wojciechowicz i Krystyna Wojciechowiczówna, którzy nosili rodowe nazwisko matki.

Słowem „pracowity” księża oznaczali wtedy chłopów.

Przeprowadzka do Żukiszek

Między 1819 a 1834 rokiem rodzina Wawrzyńca Wojciechowicza, teścia Jana, zamieszkała w zaścianku Żukiszki, który należał do tego samego majątku Stracza. W jednym domu z Wojciechowiczami mieszkali tam Jan, Katarzyna i ich synowie. W sąsiednim domu w Żukiszkach mieszkała inna rodzina o nazwisku Łukaszewicz: Jan, syn Marka, z synami. Dokumenty nie mówią, czy była spokrewniona z naszą. Spis z 16 sierpnia 1834 roku pokazuje oba domy.

Spis z 1834 roku to najważniejszy dokument w dziejach tej rodziny. W jednym wierszu nazywa Jana synem Kazimierza i zięciem Wawrzyńca Wojciechowicza, a pod nim wymienia jego synów Franciszka i Jakuba. Na sąsiedniej stronie, przeznaczonej dla kobiet, zapisano Katarzynę, żonę Jana, lat 41 oraz Marcjannę, żonę Franciszka, lat 21. W kolumnie poprzedniego spisu Jan ma 25 lat, a jego syn Franciszek 2 lata. Dokładnie taki sam wiek obu zapisano w 1816 roku w domu Kazimierza we wsi Śnieciemięta. Dzięki tej zgodności wiemy, że Jan z Żukiszek jest synem Kazimierza ze Śnieciemiąt i że stamtąd przyszedł.

Spis parafian z 1843 roku

20 marca 1843 roku proboszcz z Sorokpola spisał wszystkich parafian. W Żukiszkach zanotował dom Franciszka, w którym mieszkali jego rodzice oraz brat Jakub.

Proboszcz zapisał Janowi 62 lata, a Katarzynie 63. To o dziesięć lat więcej, niż wynika z czterech spisów urzędowych, w których wiek Jana rośnie równo od 4 lat w 1795 roku do 43 w 1834 roku. Starszym ludziom często dodawano wtedy lat na oko.

Spis parafian z 1843 roku jest ostatnim dokumentem, który wymienia Jana i Katarzynę jako żyjących. Spis ludności z października 1850 roku wymienia Jana już jako zmarłego, a Katarzyny nie ma w nim wcale. Gospodarstwo w Żukiszkach prowadzą wtedy ich synowie, Franciszek i Jakub.

Rodzina Wojciechowiczów

Katarzyna, żona Jana, pochodziła z rodziny Wojciechowiczów ze wsi Żukojnie. Żukojnie leżą w dawnej parafii Świranki, dziś w rejonie ostrowieckim na Białorusi. Wieś należała do tego samego majątku Stracza co Śnieciemięta. Wojciechowiczowie, tak jak rodzina Łukaszewicz, byli chłopami pańszczyźnianymi.

Szymon Wojciechowicz i Teresa

Spis ludności z 1795 roku zapisał w Żukojniach dom Szymona Wojciechowicza, syna Szymona. Gospodarz miał 60 lat, a jego żona Teresa 50. Mieszkali z nimi synowie: Wawrzyniec (25 lat, już żonaty), Michał (18 lat) i Ignacy (13 lat), a także córki: Teresa (16 lat), Rozalia (10 lat) i Marianna (5 lat). Był tam też trzyletni wnuk Jan, syn Wawrzyńca.

Następny spis, z 1811 roku, mówi, co stało się z tą rodziną. Mały Jan zmarł w 1798 roku. W tym samym roku szesnastoletni Ignacy uciekł z majątku. Michał zmarł w 1802 roku. Stary Szymon zmarł 13 stycznia 1805 roku, a jego żona Teresa niespełna trzy miesiące później, 7 kwietnia. Na gospodarstwie został Wawrzyniec.

Wawrzyniec Wojciechowicz i Teresa z Krzesoników

Wawrzyniec był ojcem Katarzyny i teściem Jana. Większość życia przepracował na pańskiej ziemi w Żukojniach. W 1816 roku spis zapisał go tam z żoną Teresą oraz córką Ewą, której wiek podał jako dziesięć lat. Starsza córka Katarzyna była już wtedy zamężna i mieszkała przy mężu. Wawrzyniec zmarł w 1828 roku. Spis z 1834 roku zapisuje jego rodzinę już w Żukiszkach, a gospodarzem jest w tym domu zięć Jan.

Nazwisko panieńskie żony Wawrzyńca podaje wpis chrztu młodszej córki Ewy z września 1803 roku.

Krzesonikowie

O rodzinie Teresy wiemy tylko tyle, ile mówi ten jeden wpis: że z domu nazywała się Krzesonik. Żona Wawrzyńca nosi imię Teresa we wszystkich zapisach od 1795 do 1816 roku, dlatego przyjmujemy, że Teresa z Krzesoników była matką obu córek, Katarzyny i Ewy.

Kazimierz Łukaszewicz (ur. około 1759) i Magdalena z Paszuków

Kazimierz urodził się i spędził pierwszą połowę życia w Śnieciemiętach. To duża wieś w parafii Niestaniszki, cztery i pół kilometra od kościoła, dziś nazywana Sięcinięta, w rejonie smorgońskim na Białorusi. W 1795 roku stały w niej 23 domy i aż w 12 z nich mieszkały rodziny o nazwisku Łukaszewicz. Zanim majątek przeszedł w ręce Paszkiewiczów, wieś należała do Leokadii Mikoszynej, żony wojskiego litewskiegoi, która w 1780 roku miała w Straczy własną kaplicę dworską. Jeszcze wcześniej, w lutym 1763 roku, właścicielem Straczy był Szymon Jacynicz, a majątek dzierżawiłi od niego Leon Jacynicz. Obu Jacyniczów znamy z pozwui sądowego, w którym sąsiedni dwór w Dubrowlanach skarżył dzierżawcę o uwięzienie i ciężkie pobicie swojego poddanego.

Spis ludności z 1795 roku zapisał dom Kazimierza pod numerem 23. Gospodarz, syn Andrzeja, miał 36 lat. Jego żona Magdalena miała 30 lat. Mieli wtedy trzech synów: Wawrzyńca (14 lat), Jana (4 lata) i Stanisława (2 lata). Z nimi mieszkała matka Kazimierza, osiemdziesięcioletnia Łucja.

Nazwisko panieńskie Magdaleny znamy z metryki chrztu jej córki Heleny z kwietnia 1798 roku.

Magdalena pochodziła z rodziny Paszuków, chłopów z sąsiedniego majątku Dubrowlany. O jej rodzinie mówi osobna część tego rozdziału, zatytułowana „Rodzina Paszuków”.

Około 1805 roku Kazimierz przeniósł się z rodziną ze Śnieciemiąt do Żukojń, wsi tego samego majątku, w której mieszkali Wojciechowiczowie. Urzędowe spisy z 1811 i 1816 roku zapisywały jego rodzinę nadal we wsi Śnieciemięta, ale w księgach parafii Świranki rodzina pojawia się w Żukojniach.

Rok 1812 był dla tych stron straszny. Przez Wileńszczyznę przeszła wtedy armia Napoleona. W tym jednym roku w parafii Niestaniszki zmarły 182 osoby, podczas gdy w innych latach umierało od 35 do 100. W samych Śnieciemiętach zmarło jedenaście osób o nazwisku Łukaszewicz.

Magdalena zmarła po 1805 roku. Kazimierz ożenił się po raz drugi z Ewą Łosianką ze wsi Łosie. Ślub odbył się 10 sierpnia około 1813 roku, a świadkami byli Józef Łukaszewicz, Bartłomiej Tumkiewicz oraz Maciej Łukaszewicz. W sierpniu 1816 roku spis ludności wylicza wszystkich mieszkańców domu. Byli to Kazimierz lat 57, jego żona Ewa lat 27, syn Jan z żoną Katarzyną oraz dwuletnim Franciszkiem, syn Wincenty lat 17, córka Anna lat 13, a do tego troje wnucząt: Marianna, Helena oraz Tomasz, syn zmarłego Wawrzyńca. Przy synu Stanisławie zapisano, że w 1814 roku poszedł w rekruty, czyli został zabrany do wojska. Służba w carskim wojsku trwała wtedy dwadzieścia pięć lat i mało kto z niej wracał.

W 1834 roku rodzina Kazimierza mieszkała już osobno, w trzech osadach majątku Stracza. Jan mieszkał w Żukiszkach, wnuk Tomasz w Śnieciemiętach, a siedemdziesięciopięcioletni Kazimierz w Żukojniach, razem z zięciem.

Spis z 1850 roku podaje, że Kazimierz zmarł w 1837 roku. Dożył więc blisko osiemdziesięciu lat. Wdowa Ewa mieszkała dalej w Żukojniach przy Franciszku Klukowskim i jego żonie Marii, córce Kazimierza.

Rodzina Paszuków

Magdalena, pierwsza żona Kazimierza i matka Jana, pochodziła z rodziny Paszuków. Chrzestnym jej córki Heleny był w 1798 roku Adam Paszuk, zapewne bliski krewny.

Paszukowie byli chłopami z sąsiedniego majątku Dubrowlany, który graniczył ze Straczą. Najstarszy zapis o nich pochodzi z 27 sierpnia 1685 roku. Spis majątku wymienia wtedy przy dworze dubrowlańskim gospodarza Stefana Paszuka z trzema synami: Krzyśkiem, Hryszkiem i Mikuciem. Płacił on dworowi trzy kopy groszy czynszu rocznie.

Osiemdziesiąt lat później Paszukowie mieszkali już w kilku wsiach tego majątku. W kwietniu 1766 roku wysłannik księcia Sanguszki, ówczesnego właściciela Dubrowlan, spisał skargi chłopów na dzierżawcę, który przez trzy lata kazał im pracować więcej, niż wolno mu było wymagać. W tych skargach jest pięciu Paszuków: Jakub we wsi Podzborze, Józef w Zawidzieniętach, Kazimierz w Chocitkach, Michał w jednym z zaścianków oraz gospodarz zapisany tylko jako „Pasuk pod dworem”. Józef skarżył się, że musiał zawieźć dzierżawcy beczkę gorzałki do Poszumienia, a potem jeszcze wieźć tam wozem szkło, podczas gdy dworskie bydło wypasło mu łąkę, z której miałby dwa wozy siana. Jakub wyliczył dziesięć, a Michał jedenaście wyjazdów z wozem odbytych ponad obowiązek.

W 1777 roku Jakub Paszuk mieszkał już we wsi Krzywonosy, a Maciej Paszuk we wsi Łyłojcie. W tych dwóch wsiach parafii Niestaniszki Paszukowie żyli także wtedy, gdy Magdalena była żoną Kazimierza. Spisy majątku wymieniają tylko gospodarzy, bez żon i córek, dlatego imion rodziców Magdaleny w nich nie ma.

Spis ludności z 1795 roku zapisał w Krzywonosach rodzinę Jakuba Paszuka, syna Krzysztofa. Jakub miał wtedy 60 lat i mieszkał z żoną Marianną oraz czternastoletnim synem Adamem. Możliwe, że Jakub i Marianna byli rodzicami Magdaleny.

Andrzej Łukaszewicz i Łucja

Andrzej jest najdawniejszym przodkiem po mieczu, jakiego znamy z imienia. Sam nie występuje w żadnym dokumencie. Wiemy o nim dzięki temu, że rosyjscy urzędnicy zapisywali każdego mężczyznę z imieniem ojca. Jego syn jest zapisany w spisach z 1795, 1811, 1816 i 1834 roku jako Kazimierz, syn Andrzeja. W 1795 roku Andrzej już nie żył.

Jego żona Łucja miała w 1795 roku osiemdziesiąt lat i mieszkała u syna. Urodziła się więc około 1715 roku, jeszcze za panowania króla Augusta II Mocnego. Jest najstarszą osobą w całej tej linii, o której wiemy cokolwiek pewnego. Po przeprowadzce rodziny do Żukojń księga parafii Świranki zanotowała w 1805 roku zgon Łucji Łukaszewicz z Żukojń, której wiek ksiądz podał jako sto lat. Była to zapewne matka Kazimierza.

Ksiąg kościoła w Niestaniszkach sprzed 1797 roku nie ma. Dlatego na Andrzeju i Łucji kończy się to, co o rodzinie Łukaszewicz da się wyczytać z dokumentów.

Chłopi z majątku Stracza

W żadnym akcie od 1798 do 1893 roku rodzina Łukaszewicz nie nosi tytułu szlacheckiego. Wszędzie tam, gdzie ksiądz albo urzędnik zapisał, do jakiego stanu należą, nazwał ich chłopami. Księża piszący po łacinie używali słowa „laboriosi”, po polsku „pracowici”, a po rosyjsku „krestjanie”, czyli włościanie.

Do 1861 roku byli to chłopi pańszczyźniani. Pracowali na ziemi dziedzica, nie mogli bez jego zgody opuścić majątku, a dziedzic mógł ich przenosić ze wsi do wsi. Dziedzic wyznaczał też rekrutów do wojska. Po zniesieniu poddaństwa w 1861 roku Jakub i jego synowie gospodarowali w Żukiszkach już jako wolni włościanie.

Ślady w okolicy

Spis polskich grobów na Litwie, przechowywany w zbiorach Archiwum Wileńskiego, notuje na cmentarzu w Powiewiórce nagrobek z napisem Kajetan Łukaszewicz i latami 1839-1915. Był to najpewniej Kajetan z Żukiszek, syn Ignacego z tej drugiej rodziny Łukaszewicz, która mieszkała w sąsiednim domu i o której mowa wyżej. Akt zgonu Kajetana podaje styczeń 1915 roku i wiek 73 lat. Wynika z niego rok urodzenia około 1842, o trzy lata późniejszy niż ten wykuty na kamieniu. Ten sam spis grobów wymienia bez dat trzy inne groby rodziny Łukaszewicz, w których leżą Adam, Franciszek i Michał. Tak właśnie mieli na imię bracia Kajetana.

W grudniu 1919 roku w Powiewiórce zmarli z choroby dwaj żołnierze 5. Pułku Piechoty Legionów: Michał Nowak (7 grudnia) i Stanisław Mistygać (26 grudnia). W tych samych tygodniach, od listopada 1919 do stycznia 1920 roku, w pobliskich Nowych Święcianach zmarło ponad dwudziestu żołnierzy. Podaje to „Lista strat wojska polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920”, wydana w Warszawie w 1934 roku. Powiewiórka to ta sama miejscowość, w której kościele ochrzczono Stefana, Rozalię i ich syna Jana.

W lipcu 1579 roku król Stefan Batory zebrał pod Świrem wojsko przed wyprawą na Połock. Świr leży kilkanaście kilometrów od Śnieciemiąt i Żukojń, wsi, z których pochodzi rodzina Łukaszewicz.

Źródła