Gaulowie

Gaulowie byli chłopami ze wsi Kruki w parafii Komaje. Z tej rodziny pochodziła Zofia, żona Jana Łukaszewicz i babcia Romualda po ojcu. Księgi kościoła w Komajach pozwalają cofnąć się w tej rodzinie o sześć pokoleń, do Stanisława Gaula, który żył w Krukach w latach dwudziestych XVIII wieku.

Wszystkie miejsca tej opowieści leżą blisko siebie, dziś na Białorusi, w rejonie postawskim. Komaje to miasteczko z kościołem parafialnym. Kruki leżą około sześciu kilometrów na północny wschód od Komaj i około trzech kilometrów od Ockowicz, wsi rodziny Łukaszewicz. Olechniszki, skąd pochodziła Urszula z Błaszkiewiczów, leżą około dziewięciu kilometrów na wschód od Komaj.

Nazwisko zapisywano różnie: Gaul, Gawul, Gawuł, a po rosyjsku Гауль. W aktach rodzina jest zawsze nazywana chłopami. Po łacinie pisano o nich „laboriosi”, po polsku „pracowici”, a po rosyjsku „крестьяне”. Wszystkie trzy słowa znaczą to samo: chłopi.

Zofia z Gaulów (1894-1968)

Zofia urodziła się 1 września 1894 roku w Krukach. Była najmłodszym znanym dzieckiem Antoniego Gaula i Urszuli z Błaszkiewiczów. Miała starszą o dziesięć lat siostrę Bronisławę i starszego o dziewięć lat brata Waleriana. Druga siostra, Aleksandra, zmarła jako małe dziecko cztery lata przed urodzeniem Zofii. Datę i miejsce urodzenia Zofii oraz imiona jej rodziców podaje akt zgonu z Mirska.

23 lutego 1919 roku, mając dwadzieścia cztery lata, Zofia wyszła za mąż w kościele w Komajach. Jej mężem został Jan Łukaszewicz, o półtora roku starszy, urodzony w zaścianku Żukiszki w sąsiedniej parafii Sorokpol. Ślub odbył się w parafii panny młodej, jak było w zwyczaju. Proboszcz z Sorokpola dopisał potem po polsku na marginesie metryki chrztu Jana: „Jan Łukaszewicz zawarł związek małżeń. z Zofją Gaul w komajskim kościele 23 lut. 1919 r.”.

W ciągu ośmiu lat urodziło im się pięcioro dzieci: Janina, Longina, Stefan, Antoni i Stanisława. Dwoje najmłodszych przyszło na świat w Ockowiczach, trzy kilometry od rodzinnych Kruk Zofii. W Ockowiczach rodzina mieszkała także później. Losy całej piątki podaje tabela w rozdziale o rodzinie Łukaszewicz.

Sama z pięciorgiem dzieci

Około 1928 roku Jan wyjechał za ocean, do Ameryki Południowej. W rodzinie mówiło się, że pojechał za chlebem, bo w domu była wielka bieda. Zofia została w Ockowiczach z pięciorgiem dzieci. Najstarsza Janina miała wtedy około ośmiu lat, a najmłodsza Stanisława około roku. Jan przysłał żonie pieniądze tylko raz. Potem wszelki słuch o nim zaginął. Zofia do końca życia pozostała jego żoną. Także w jej akcie zgonu zapisano, że była zamężna.

O gospodarstwie w Ockowiczach mówi urzędowe ogłoszenie z lutego 1933 roku. Komornik wystawił na licytację ziemię, której właścicielem był Józef Łukaszewicz, syn Stefana, we wsi Ockowicze w gminie Komaje. Gospodarstwo miało 14,17 hektara z zabudowaniami i zostało zajęte za długi 1 sierpnia 1931 roku. Ogłoszenie zaznacza, że licytacja nie obejmuje stodoły i obory, bo te w połowie należą do Zofii Łukaszewicz. Była to najpewniej nasza Zofia.

Wojna

Wojna rozdzieliła rodzinę. We wrześniu 1943 roku Niemcy wywieźli szesnastoletnią Stanisławę na roboty przymusowe. Do maja 1945 roku pracowała w Berlinie w zakładach metalowych Dürener Metallwerke. Według wspomnień rodzinnych w Berlinie była też najstarsza córka Janina. U Mzsltr Nwmnzel, wnuczki Zofii, zachowało się w Iławie zdjęcie obu sióstr przy berlińskim pomniku.

Pod koniec wojny, w latach 1944-1945, młodszy syn Antoni ukrywał się w lasach przed poborem do sowieckiego wojska. Miał około dziewiętnastu lat. Schwytano go w domu matki, pobito i wywieziono. Wrócił pieszo po około roku, tak wychudzony, że Zofia go nie poznała. Odratowała syna, karmiąc go bardzo małymi porcjami. Całą tę historię opowiada rozdział o rodzinie Łukaszewicz.

Ostatnie lata

Po wojnie rodzina Zofii rozeszła się po świecie. Janina osiadła we Francji. Stefan i Stanisława znaleźli się w Polsce, Stefan w Wołowie na Dolnym Śląsku, a Stanisława w Gdańsku. Antoni z żoną Aliną i pięciorgiem dzieci przyjechał do Polski jesienią 1958 roku i został gajowym w Sąpach pod Iławą.

2 grudnia 1962 roku Antoni zaginął w lesie. Córka Antoniego, Miywln Dprpial, wspomina, że opiekę nad Zofią i nad niepełnosprawną Longiną przejęły wtedy rodziny Stefana i Stanisławy. Zofia trafiła w końcu do domu starców w Mirsku, miasteczku na Dolnym Śląsku, u stóp Gór Izerskich. Miywln Dprpial zapamiętała, że z okna tego domu było widać cmentarz.

Zofia zmarła w Mirsku 15 października 1968 roku o godzinie 15:30. Miała siedemdziesiąt cztery lata. Zgon zgłosił w urzędzie Stefan Łukaszewicz, najpewniej jej syn z Wołowa. Synowa Alina, wdowa po Antonim, sama wychowywała wtedy pięcioro dzieci i nie było jej stać na podróż na pogrzeb.

Odpis tego aktu zamówiła w czerwcu 2026 roku w Urzędzie Stanu Cywilnego w Mirsku Wmtltl, córka Romualda i prawnuczka Zofii. Akt wymienia pięć osób z rodziny. Są to: Zofia, jej mąż Jan Łukaszewicz, jej ojciec Antoni Gaul, jej matka Urszula oraz Stefan Łukaszewicz, który zgłosił zgon. Na drugiej stronie stoi jeszcze nazwisko kierownika urzędu, który zarejestrował zgon w 1968 roku. Nazywał się Cerolewicz.

Ten jeden dokument otworzył drogę do dziejów Gaulów. Akt podał dzień jej urodzenia, wieś Kruki oraz imiona obojga rodziców. Z tymi wiadomościami można było odszukać Gaulów w księgach parafii Komaje. Tam znalazł się ślub Antoniego i Urszuli z 1880 roku, a potem kolejne pokolenia, aż do Stanisława i Marianny, którzy żyli w Krukach na początku XVIII wieku.

Bracia Gaulowie z Armii Krajowej

Siedem kilometrów od Mirska, na starym cmentarzu w Świeradowie-Zdroju, jest pochowany Walenty Gaul. Urodził się 2 marca 1917 roku, a zmarł 9 grudnia 1994 roku. Walenty nosił pseudonim „Piętaszek”. Jego brat Antoni, urodzony 10 lutego 1923 roku, nosił pseudonim „Groźny”. Obaj byli synami Waleriana Gaula. Obaj trafili 4 sierpnia 1944 roku do sowieckiego obozu pod Kaługą, razem z wieloma rozbrojonymi żołnierzami wileńskiej Armii Krajowej. 29 października 1945 roku uciekli stamtąd razem ze Stanisławem Dziśką z 4. Brygady „Narocz” i kilkoma innymi więźniami. Walenty wrócił do Polski w 1946 roku. Antoni zmarł 18 września 2007 roku i jest pochowany w Olsztynie.

Byli to zapewne synowie Waleriana z Kruk, brata Zofii, a więc jej bratankowie i kuzyni Antoniego, ojca Romualda.

Mąż: Jan Łukaszewicz

Jan urodził się 15 marca 1893 roku w zaścianku Żukiszki w parafii Sorokpol. Jego rodzicami byli Stefan Łukaszewicz i Rozalia z Witkiewiczów. Jego życie oraz dzieje jego przodków opowiada rozdział o rodzinie Łukaszewicz.

Antoni Gaul (ur. 1854)

Antoni był pradziadkiem Romualda. Urodził się 17 maja 1854 roku w Krukach jako najmłodsze znane dziecko Józefa Gaula i Magdaleny z Subków. Sześć dni później ochrzczono go w kościele w Komajach. Do chrztu trzymali go chłop Michał Trafun i panna Kuleszówna. Kuleszowie mieszkali w Krukach obok Gaulów od ponad stu lat i w aktach tej rodziny wracają wiele razy.

Antoni nie mógł pamiętać ojca. Miał rok i cztery dni, kiedy jego ojciec Józef Gaul utonął w Krukach. Magdalena została wdową z kilkorgiem dzieci, z których najstarszy Michał miał trzynaście lat.

24 lutego 1880 roku Antoni ożenił się w Komajach z Urszulą Błaszkiewiczówną ze wsi Olechniszki. Ślubu udzielił proboszcz ksiądz Mateusz Piotrowski, po trzech zapowiedziach ogłoszonych 10, 17 i 24 lutego. Akt podaje, że pan młody miał 25 lat, a panna młoda 20. Wymienia też rodziców obojga i dzięki temu jeden dokument łączy trzy pokolenia dwóch rodzin. Pierwszym świadkiem był Piotr Subko, który nosił nazwisko panieńskie matki pana młodego.

Wiek Antoniego zgadza się z jego metryką: w dniu ślubu miał 25 lat i dziewięć miesięcy. Wiek Urszuli znamy tylko z tego aktu, dlatego piszemy, że urodziła się około 1860 roku.

Małżonkowie zamieszkali w Krukach, w rodzinnej wsi Antoniego. Akty chrztu ich dzieci nazywają ich chłopami gminy komajskiej. W ciągu czternastu lat urodziło im się czworo dzieci.

Chrzestny Waleriana, Antoni Romanowski, był mężem Michaliny z Błaszkiewiczów z Olechniszek. Możliwe, że Michalina była siostrą Urszuli.

Urszula z Błaszkiewiczów (ur. około 1860)

Urszula była prababcią Romualda. Przed ślubem mieszkała w Olechniszkach, wsi przy majątku o tej samej nazwie. Po ślubie przeniosła się do męża do Kruk i tam urodziła czworo dzieci. Jej imię powtarza akt zgonu córki Zofii, spisany w Mirsku osiemdziesiąt osiem lat po ślubie.

Nazwisko panieńskie Urszuli zapisano w czterech aktach: w akcie jej ślubu z 1880 roku, w akcie chrztu Bronisławy z 1884 roku, w akcie chrztu Waleriana z 1885 roku i w akcie zgonu Aleksandry z 1890 roku. Za każdym razem brzmi tak samo: Błaszkiewicz.

Ludwik Błaszkiewicz i Anna z Kaszuków

Rodziców Urszuli znamy tylko z jednego dokumentu, czyli z aktu jej ślubu z Antonim Gaulem. Ksiądz zapisał ich słowami „Людвика и Анны изъ Кашуковъ Блашкевичей”, czyli Ludwika i Anny z Kaszuków Błaszkiewiczów. Nazwał ich chłopami i prawymi małżonkami. Byli prapradziadkami Romualda. Wśród świadków ślubu jest Franciszek Baszuk. Jego nazwisko brzmi prawie tak samo jak nazwisko panieńskie matki panny młodej, więc mógł to być krewny Anny.

W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku w tej okolicy mieszkało kilka rodzin Błaszkiewiczów.

Józef Gaul (1816-1855)

Józef był prapradziadkiem Romualda. W aktach rosyjskich jego imię zapisywano „Іосифъ” albo „Осипъ”. Urodził się w Krukach jako najmłodszy z sześciorga znanych dzieci Bartłomieja i Ewy.

W tym jednym wpisie ksiądz zapisał matkę jako Urbanównę. W pięciu innych aktach tej rodziny, od ślubu w 1791 roku do ślubu syna w 1827 roku, żona Bartłomieja Gaula z Kruk nazywa się Ewa z Palulanów. Pisarz pomylił się tu w nazwisku.

Józef ożenił się z Magdaleną z Subków. Ich pierwsze znane dziecko, Michał, urodziło się we wrześniu 1841 roku. Akt chrztu Michała jest spisany po polsku, bo księgi kościelne w tych stronach prowadzono po polsku do lat czterdziestych XIX wieku.

W tym akcie nazwisko matki zapisano przez „Z”: Zubko. To ta sama rodzina, którą inne akty nazywają Subko albo Supko.

Wiosną 1851 roku Józef i Magdalena stracili trzyletnią córkę Michalinę. Zmarła na koklusz, chorobę zakaźną groźną dla małych dzieci. Akt podaje, że pochowali ją sami parafianie na cmentarzu przy wsi.

Śmierć Józefa

21 maja 1855 roku Józef Gaul utonął w Krukach. Dwa dni później parafianie pochowali go na wiejskim cmentarzu, tym samym, na którym cztery lata wcześniej spoczęła jego córka Michalina. Józef zostawił żonę Magdalenę i trzech synów: Michała, Józefa i Antoniego. Najmłodszy Antoni, przyszły ojciec Zofii, cztery dni wcześniej skończył rok.

Według aktu zgonu Józef miał 42 lata. Z metryki chrztu z 1816 roku wynika, że miał 39 lat. Różnica bierze się stąd, że w aktach zgonu wiek zapisywano w przybliżeniu.

Magdalena z Subków

Żona Józefa i praprababcia Romualda pochodziła z rodziny Subków. Jej nazwisko panieńskie zapisano w sześciu aktach, za każdym razem trochę inaczej: Subko, Zubko, Subokowa. Ludzie o tym nazwisku pojawiają się przy rodzinie przez dziesiątki lat. Piotr Subko trzymał do chrztu Teofilę w 1848 roku i był świadkiem na ślubie Antoniego w 1880 roku. Magdalena owdowiała w 1855 roku.

Bartłomiej Gaul i Ewa z Palulanów

Bartłomiej i Ewa byli rodzicami Józefa, dziadkami Antoniego i pradziadkami Zofii. Pobrali się w lutym 1791 roku. Łaciński akt ślubu nazywa ich „Bartholomeum Gawul” i „Evam Palulanowna”. Jednym ze świadków był Maciej Urbanajc. Palulanowie byli liczną chłopską rodziną z tej samej parafii, a najwięcej ich mieszkało we wsi Romaszkiewicze.

Bartłomieja znamy też z dwóch urzędowych spisów ludności. W 1795 roku mieszkał jeszcze w domu matki, wdowy Teresy. W listopadzie 1811 roku spis zapisał go w tym samym domu, przy starszym bracie Marcinie, który został gospodarzem. Według spisu z 1795 roku Bartłomiej miał 20 lat, a według spisu z 1811 roku miał 36 lat. Wiek w spisach podawano w przybliżeniu. Bartłomiej ożenił się już w 1791 roku, musiał więc być o kilka lat starszy, niż zapisano.

Spis ludności z 25 kwietnia 1834 roku pokazuje dom Gaulów w Krukach już po śmierci Bartłomieja. Wieś należała wtedy do majątku Rozalin. Gospodarzem był wcześniej starszy brat Bartłomieja, Marcin, którego spis nazywa synem Kazimierza. Marcin zmarł w 1827 roku. Przy Bartłomieju urzędnik zapisał, że zmarł w 1822 roku. W domu zostali trzej synowie Bartłomieja: Stefan, Bartłomiej i Józef. Mieszkała z nimi wdowa Ewa, której zapisano 50 lat. Józef, przyszły ojciec Antoniego, jest w tym spisie trzecim synem Bartłomieja.

Józef urodził się w maju 1816 roku, miał więc w 1834 roku prawie 18 lat, a nie 15. Wiek w spisach podawano w przybliżeniu.

Kazimierz Gaul i Teresa

Kazimierz był pradziadkiem Antoniego Gaula. Jego chrzest zapisano w księdze chrztów kościoła w Komajach, prowadzonej po łacinie w latach 1715-1746. 20 stycznia 1732 roku ksiądz ochrzcił Kazimierza, syna Stanisława i Marianny Gaulów z Kruk. W całej księdze, na blisko pięciuset stronach, jest to jedyny chrzest Kazimierza Gaula z tej wsi.

W 1795 roku, po trzecim rozbiorze Polski, władze rosyjskie spisały ludność całej guberni. Kazimierz już wtedy nie żył. W Krukach urzędnik zaczął spis od domu numer 1. Mieszkała w nim wdowa po Kazimierzu, Teresa Gawulowa, z czworgiem dzieci, synową i trojgiem wnucząt.

Imię zmarłego męża Teresy spis podaje przy najstarszym synu: Marcin jest „Kazimierza synem”. Szesnaście lat później, w spisie z 1811 roku, Marcin jest zapisany tak samo: „Marcin Kazimierza Syn Gaul”.

Kruki należały wtedy do Feliksa Kozła, dawnego pułkownika wojsk polskich. Gaulowie byli jego poddanymi dziedzicznymi. Znaczy to, że nie mogli opuścić wsi bez zgody pana, a za ziemię, na której gospodarowali, pracowali na pańskim polu albo płacili czynsz. Poddaństwo chłopów zniosły władze rosyjskie dopiero w 1861 roku.

Teresa zmarła w Krukach w 1811 roku. Pochowano ją nazajutrz na cmentarzu wiejskim. Według księgi zmarłych miała 77 lat, a spis ludności sprzed szesnastu lat podawał, że miała wtedy 80 lat. Sędziwym ludziom wiek zapisywano na oko, dlatego obie liczby tak się różnią.

Stanisław Gaul i Marianna

Stanisław i Marianna to najstarsi przodkowie Zofii w rodzinie Gaulów. Żyli w Krukach za panowania królów Augusta II i Augusta III, ponad pół wieku przed rozbiorami. Wszystko, co o nich wiemy, pochodzi z wpisów chrztu ich dzieci.

Chrzestnymi dzieci Stanisława byli Kuleszowie: w 1725 roku Stanisław i Krystyna z Kruk, a w 1732 roku Jan z Kruk i Krystyna z Muncewicz. Kuleszowie trzymali do chrztu dzieci Gaulów jeszcze sto lat później. Chrzestną Antoniego Gaula w 1854 roku też była Kuleszówna.

Ta sama księga zapisuje Stanisława Gaula z Kruk już w marcu 1722 roku, z żoną Anną i tymi samymi chrzestnymi. Marianna była więc zapewne jego kolejną żoną, poślubioną przed 1725 rokiem.

W Krukach mieszkała w tych latach jeszcze jedna rodzina Gaulów, czyli rodzina Mikołaja i Zofii. Inni Gaulowie żyli w sąsiednich Ciabutach. Rodzina była więc w parafii Komaje zasiedziała już na początku XVIII wieku. Od chrztu Macieja w 1725 roku do urodzenia Zofii w 1894 roku Gaulowie z naszej linii mieszkali w jednej wsi przez blisko sto siedemdziesiąt lat.

Źródła