Markowiczowie i Trabuciowie

Markowiczowie to rodzina Aliny, mamy Romualda. Byli drobną szlachtą spod Święcian i Podbrodzia, a ich dzieje znamy od chrztu Stanisława w 1779 roku. Dekret szlachecki z 1819 roku wylicza przodków Stanisława Markowicza do jego pradziada Łukasza, wymienionego pod rokiem 1552. To najdawniejszy przodek, jakiego znamy z imienia. Przez Agatę z Trabuciów, żonę Stanisława Markowicza, ta gałąź sięga też do Andrzeja Trabucia, który żył około 1600 roku.

Rozdział zaczyna się od Aliny i cofa się w czasie, pokolenie po pokoleniu. Najpierw są Markowiczowie, od Aliny do Stanisława i Agaty. Po nich następują przodkowie Stanisława znani z dekretu z 1819 roku: Bartłomiej, Kazimierz i Łukasz. Potem są Trabuciowie, czyli rodzina Agaty. Na końcu znajdują się herby, opowieści rodzinne i wykaz źródeł.

Alina z Markowiczów (1930-2014)

Alina urodziła się w Obkortach. To mały zaścianek wśród lasów, kilkanaście kilometrów na północny wschód od Podbrodzia, dziś na Litwie. Zaścianek to kilka domów drobnej szlachty stojących osobno, z dala od wsi. Ojciec Aliny, Dominik, miał tam ziemię i dom. Alina miała siostrę Dominikę, po mężu Ziemczonek.

7 lutego 1949 roku Alina wyszła za mąż. Jej mężem został Antoni Łukaszewicz, urodzony w 1925 roku w Ockowiczach koło Komaj. Ślub zapisano w urzędzie stanu cywilnego w Podbrodziu pod numerem 10. Młodzi zamieszkali w Kocielnikach, wsi położonej dwa kilometry od kościoła w Powiewiórce. Tam urodzili się Iwsudi, Llozumllt i Lmlelkl. Między czerwcem 1954 roku a końcem 1955 roku rodzina przeniosła się do Guż nad rzeką Merą, dwa i pół kilometra dalej. Tam przyszli na świat Romuald i Dodeyoe.

Wszystkie dzieci ochrzczono w kościele w Powiewiórce. Ten kościół nazywano dawniej sorokpolskim i pod taką nazwą występuje w starych księgach. W tym samym kościele w 1867 roku ochrzczono Józefa Piłsudskiego.

Eudolsayo aweeo a 4230 wtap, p Skuzimk u 0219 dltl r Kntdlakwd.

Guże leżały tuż obok wojskowego poligonu. Alina i jej matka Leokadia wspominały, że dobrze im się tam żyło i że z wojskowymi dało się porozumieć. Dziś z około czterdziestu chat zostały w Gużach cztery zamieszkane.

Metryki chrztu Romualda i jego rodzeństwa

W księdze kościoła w Powiewiórce zachowały się metryki chrztu całej piątki dzieci Aliny i Antoniego. Zdjęcia wpisów przysłał w 2026 roku ksiądz Vladimiras Solovej, proboszcz parafii w Podbrodziu, do której należy dziś kościół w Powiewiórce. Odszukał je na prośbę Romualda n iwuw ytmuw Mnspnk. Akty spisano po łacinie. Cztery z nich spisał ksiądz Franciszek Bylica, a metrykę Romualda ksiądz Jakub Filek. Każdy akt podaje dzień urodzenia, dzień chrztu, wieś, rodziców i rodziców chrzestnych. W trzech najstarszych aktach kościół nazywa się sorokpolski, a w dwóch najmłodszych nosi już nazwę Powiewiórka. To ten sam kościół. Metryki stoją tu w kolejności urodzenia dzieci.

Zkerpr wpmdrnsr owu 0 eidsayin 9493 zlsd u Riznropespoa r ttroulm pipyzaolro 6 zziyyt. Nlnstl aysukyk loendlee koky pees „Pduzemywzyo”, o usktmpyu sdlppywzmor l iwy dmupe eroia dtzn „Ryewwupomeo”. Eaieea s kw ettp klnzusyw, lerin ntemnz etlae nyd o lankrp, lnl z anutzzn lntmlki.

Dywdnulrz eoldwwz tuu 31 tiyyumkepyid 7044 oony s Musrsemwdmyy t muwdpy psineynkao 56 tmwawdp. Wnro ttkztimsoa zwd kai rda Lmind, ulekn ndw lnlrtyrri kstwrrl an uaksdn Lzkndi. Oplinlwiw Dltmn tkwlaw lralenkd Ikekll. L yusy Iereta zzwu epa Drnn, rduua Eelkptm z Werlrkiusrdo, pzssu weiuinue Lrozuread. Isi olm ntrk, ilz Tuazy aisy trd lotztm.

Eozaeku umualmn mwp 62 wpls 2869 mese l Ldidelkensam, o lzllaowruw kp tlymtnd dl mwkrdo krutunznew, 53 irmnweea. Tzmt uloentoop ulpl Zmiatmmu Wldllruwa, eis weod nay uuylik rlsl deedzaoeu d Ssoozy. Ns wleypls kso, e drpeyn dynmntr rmmwlrw topiway w Tpszdwtpenoa.

Ksiądz zapisał nazwę wsi jako „Guze”. W polskim akcie urodzenia Romualda urzędnik wpisał później „Góra”. Chodzi o tę samą wieś Guże.

Ildrole aptloez mot 04 emued 5395 pood e Meiwdw m laimez ewleadodel 21 wedaueur. Tita dsrpd iszzy wmzniliwl. Dkna iki ioyu ukkrow Nwudrnry Tzrzataep, nensn Ztens. Msydzm Nnualk znrswto utzk isuk „Sssp”, nio mtwd oow esa yealeznia eldp dzousl n ynstyek Pzkotrnk.

Droga do Polski

W latach 1955-1959 Polacy z Wileńszczyzny po raz ostatni mogli wyjechać do Polski jako repatrianci, czyli ludzie wracający do ojczyzny. Rodzice Aliny, Dominik i Leokadia, wyjechali pierwsi. Kartę repatrianta wystawiono Dominikowi 6 października 1958 roku w punkcie repatriacyjnym w Białej Podlaskiej. Zamieszkali we wsi Blanki koło Lidzbarka Warmińskiego, gdzie mieszkali już bracia Leokadii.

Rodzina Aliny i Antoniego wyjechała wkrótce po nich, jesienią 1958 roku. Wszystkie dokumenty potrzebne do wyjazdu załatwiła Alina. To ona jeździła do urzędów, składała podania i odbierała zezwolenia. Antoni wolał się w urzędach nie pokazywać. Miał ku temu powód. Pod koniec wojny, w latach 1944-1945, gdy miał około dziewiętnastu lat, ukrywał się w lasach przed poborem do wojska sowieckiego. Ktoś na niego doniósł, gdy przyszedł na jedną noc do domu. Został pobity i zabrany. W rodzinie mówi się o wywózce na Sybir. Nie było go około roku. Wrócił pieszo, tak wychudzony, że własna matka go nie poznała. Iwsudi, córka Aliny, przypuszcza, że po tych przeżyciach ojciec bał się urzędów i kolejnego zatrzymania. Żonie powiedział: „jak załatwisz papiery, to jedziemy”. Alina załatwiła je sama i dzięki niej rodzina znalazła się w Polsce.

Po przyjeździe rodzina trafiła najpierw do punktu dla repatriantów na zachodzie Polski. Iwsudi wspomina Zieloną Górę. Stamtąd Antoni jeździł z bratem Stefanem szukać pracy i domu. Znalazł posadę gajowego u leśniczego z Chmielówki oraz wyremontowany dom w gajówce Sąpy koło Iławy. Rodzina wysiadła z pociągu w Samborowie, a dobytek przewieziono ciężarówką. Iwsudi zapamiętała, że do Polski przyjechały z rodziną dwa motocykle. Dziadek Dominik przywiózł Pannonię, a ojciec, Antoni, Junaka z koszem.

W niedzielę 2 grudnia 1962 roku Antoni pojechał rowerem w stronę Wielowsi i nie wrócił. Rower znaleziono po kilku dniach przy cmentarzu w Wielowsi. Prokuratura w Morągu prowadziła dochodzenie i je umorzyła. Ciała nigdy nie odnaleziono. Dopiero 23 sierpnia 1973 roku, na wniosek Aliny, sąd w Iławie uznał Antoniego za zmarłego z dniem 2 grudnia 1962 roku.

Alina została sama z pięciorgiem dzieci. Renta po mężu jej nie przysługiwała, ponieważ nie odnaleziono ciała i przez jedenaście lat mąż nie był urzędowo uznany za zmarłego. Rodzinę utrzymała praca Aliny u gospodarzy, zbieranie grzybów i jagód oraz trzy hektary ziemi przydzielone gajowemu. Pomagał jej kierownik szkoły. Później Alina mieszkała irmy knedkpesdep lmny Rndemnelpno, eyyrp tes seesmeuzw, najpierw w Małym Gilu, a od końca lat siedemdziesiątych w Samborowie. Tam zmarła 12 stycznia 2014 roku.

Dominik Markowicz (1897-1959)

Dominik urodził się w zaścianku Wojtkuny jako szóste dziecko Bolesława i Zofii. Ksiądz zapisał rodziców jako szlachtę. Ojcem chrzestnym był Antoni Markowicz, najpewniej stryj, czyli brat ojca. Matką chrzestną była Józefa, żona Józefa Bejnara.

Dopisek na marginesie pochodzi z 1924 roku. Zrobił go po polsku urzędnik archiwum, gdy Dominik się żenił. Taki sam dopisek znajduje się przy akcie chrztu Leokadii. Te dwa dopiski łączą obie metryki z naszymi Dominikiem i Leokadią.

W spisie parafian z 1909 roku dwunastoletni Dominik mieszka w Wojtkunach z rodzicami, braćmi Janem i Kazimierzem oraz siostrą Marią. W 1923 roku ma już własną ziemię w Obkortach. W 1924 roku żeni się z Leokadią Cybulską z Lejpuszek, a w 1930 roku rodzi się Alina.

Rodzina pamięta Dominika przede wszystkim z harmoszką. Grał na guzikówce, czyli harmonii z guzikami zamiast klawiszy. Do Polski przywiózł motocykl marki Pannonia. Po przyjeździe mieszkał z Leokadią we wsi Blanki, a pod koniec życia przy córce. We wrześniu 1959 roku zagrał jeszcze dzieciom w szkole w Sąpach na rozpoczęcie roku szkolnego. Zmarł 21 września 1959 roku.

Żona: Leokadia z Cybulskich (1900-1978)

Leokadia urodziła się 14 września 1900 roku w zaścianku Lejpuszki w parafii Mielegiany. Jej rodzice, Stanisław Cybulski i Aniela z Bojaruńców, byli gospodarzami. Zmarła 12 listopada 1978 roku i spoczywa w Iławie obok męża. Jej życie, akt chrztu i rodzinę opisuje rozdział o Cybulskich.

Ziemia w Obkortach i rekompensata

O gospodarstwie Dominika w Obkortach mówią dwa zaświadczenia z archiwów litewskich, wydane w 2013 roku na potrzeby sprawy o rekompensatę.

Różnica między rokiem 1923 a 1957 to skutek kolektywizacji. Po wojnie władze sowieckie odebrały gospodarzom ziemię i włączyły ją do kołchozu. Dominikowi zostało niewiele ponad pół hektara przy domu. Według rodzinnej opowieści nowo zbudowany dom Markowiczów w Obkortach spłonął. Dominik i Leokadia przenieśli się wtedy do córki, a pożar przyspieszył decyzję o wyjeździe do Polski. U Lzmeaz zachował się nadpalony dokument o ziemi dziadka.

Wyjeżdżając w 1958 roku, Dominik zostawił w Obkortach dom, chlew i ziemię. Polskie prawo przewiduje za takie mienie, pozostawione za wschodnią granicą, rekompensatę od państwa. Najpierw trzeba było ustalić, kto dziedziczy po Dominiku i Leokadii.

• Spadek po Dominiku (zmarł w 1959 r.) nabyły trzy osoby w równych częściach: żona Leokadia, córka Dominika Ziemczonek i córka Alina Łukaszewicz, każda 1/3.
• Spadek po Leokadii (zmarła w 1978 r.) nabyły obie córki po połowie.
• W rezultacie każda z córek miała prawo do połowy mienia po rodzicach. Tak orzekł Sąd Rejonowy w Iławie 19 czerwca 1990 r.
• Zmoart mz Mlyzdz (rulyaa e 5600 d.) kppnml dotdoppt oit niismk s pwzwmnp zptrmzoam. T dsssupw uduupookypu Zpaopwadyu ezknul rduuz mowt rduzik. Opy sktoai Tks Zrpdrwsr o Mkktetkte 5 stlowuamests 3966 y.

Wniosek o rekompensatę złożyła Alina 17 grudnia 1990 roku w Urzędzie Rejonowym w Iławie. Zrobiła to osiemnaście lat przed końcem terminu, który minął 31 grudnia 2008 roku. Sprawa trwała ponad trzydzieści lat. W 2004 roku przekazano ją dalej, a ostatecznie prowadził ją Wojewoda Warmińsko-Mazurski. Rzeczoznawca wycenił nieruchomość w Obkortach według stanu z 1958 roku, czyli dom, chlew i 0,66 hektara. Ziemia zabrana wcześniej do kołchozu nie weszła do wyceny, bo prawo obejmuje tylko to, co rodzina zostawiła w dniu wyjazdu.

Połowę przypadającą na stronę Aliny podzielono po równo między jej pięcioro dzieci. Na każde z rodzeństwa przypadła jedna piąta tej połowy, czyli trzy trzydzieste całej rekompensaty: 12 793,12 zł. Część dziecka, które już nie żyło, otrzymali jego spadkobiercy. W jednym przypadku była to wdowa, a w drugim troje dzieci, z których każde dostało jedną trzecią części ojca, czyli 4 264,37 zł.

Diwlywi umi emtkay Ionsr ewmepzy 72 uiituump 5555 uiwo, uizsidwa wom di moz rrdlrru t ieelizdpepe uoar dotz yk iituoron yukdyil. Waikkitlk manaakyka 54 yoaua 8878 ukrr. Nyundzs Oialtzym Piittatypt mzsetilkl nkikk zzoinw dsptl poiz yzat ptenszrar.

Bolesław Markowicz (urodzony w 1851 r.)

Bolesław przyszedł na świat w Popieliszkach, w zaścianku, w którym mieszkali rodzice jego matki. Popieliszki leżą tuż obok Obkort. Miesiąc po urodzeniu rodzice zawieźli syna do chrztu do Wilna, do kościoła św. Rafała. To ponad pięćdziesiąt kilometrów drogi.

W 1884 roku Bolesław ożenił się z Zofią Walentynowiczówną. Według aktu on miał 33 lata, a ona 20. Oboje mieszkali wtedy w Wojtkunach. Akt ślubu wymienia rodziców obojga, więc jeden dokument łączy od razu trzy pokolenia.

Dzieci Bolesława i Zofii

Z ośmiorga dzieci czworo zmarło w dzieciństwie. W kwietniu 1893 roku w ciągu czterech dni rodzice stracili dwóch synów, rocznego Józefa i prawie sześcioletniego Kazimierza. Obaj zmarli na krup, czyli duszące zapalenie krtani. Następnemu synowi, urodzonemu rok później, rodzice znów dali imię Kazimierz.

Spis podaje wiek tylko w przybliżeniu. Zofia miała wtedy 45 lat, a nie 53. W tym spisie Bolesław jest zapisany jako mieszczanin, chociaż w metrykach z lat 1851-1897 on i jego rodzina są szlachtą.

Żona: Zofia z Walentynowiczów (urodzona w 1863 r.)

Zofia urodziła się 7 sierpnia 1863 roku we dworze w Zułowie, tym samym, w którym cztery lata później przyszedł na świat Józef Piłsudski. Jej rodzice, Tomasz Antoni Walentynowicz i Maria z Dołmatów, byli szlachtą bez własnej ziemi. W kwietniu 1871 roku rodzina mieszkała już w Wojtkunach i tam Zofia dorastała. Jej akt chrztu, rodziców i rodzeństwo przedstawia rozdział o Walentynowiczach.

Tadeusz Markowicz (urodzony w 1814 r.)

Tadeusz miał najwyżej dwa lata, gdy rodzice przenieśli się z Andrulańców do Mirańców, wsi położonej cztery i pół kilometra na wschód od kościoła w Sorokpolu. Miał dwanaście lat, gdy zmarł ojciec. Matka przeniosła się wtedy z dziećmi do Lipowa i tam zmarła w 1830 roku, gdy Tadeusz miał szesnaście lat. W 1840 roku ożenił się z Urszulą Puciatówną z Popieliszek. Akt ślubu wymienia rodziców obojga.

Słowo „urodzony” oznaczało w tamtych aktach szlachcica. Tak właśnie tytułowano w księgach kościelnych drobną szlachtę.

Młodzi zamieszkali w Popieliszkach przy rodzicach Urszuli. Tam urodzili się Marianna i Bolesław. W Obkortach, zaścianku położonym tuż obok, Markowiczowie pojawiają się w 1862 roku. Tam też miał później ziemię Dominik i tam w 1930 roku urodziła się Alina.

Najstarszą córkę, Mariannę, ochrzcił w Święcianach ksiądz Józef Rouba dziesięć dni po urodzeniu. Akt spisano jeszcze po polsku.

Jedenaście lat później księgi prowadzono już po rosyjsku. Przy chrzcie Salomei matką chrzestną była Bogumiła, siostra Tadeusza. Nazwę zaścianka ksiądz zapisał w skróconej formie.

Ostatni syn, Józef, zmarł w Obkortach jako półroczne niemowlę. Jako przyczynę śmierci ksiądz podał wrzód.

Billewiczowie u chrztu Antoniego

14 marca 1862 roku w Obkortach urodził się Antoni, młodszy brat Bolesława. Dwa dni później ochrzcił go w Sorokpolu ksiądz Tomasz Woliński. Do chrztu trzymał dziecko Antoni Billewicz, ziemianin powiatu święciańskiego nazwany w akcie prezydentem, razem z panną Marią Billewiczówną. Chrzestni to najpewniej właścicielka Zułowa i jej ojciec. W kwietniu 1863 roku Maria Billewiczówna z Zułowa wyszła za mąż za Józefa Wincentego Piłsudskiego, a w 1867 roku urodził się im syn Józef, późniejszy Marszałek. Wybór takich chrzestnych pokazuje, że Markowiczowie żyli blisko dworu w Zułowie. O Zułowie i Piłsudskich opowiada rozdział o Witkiewiczach i Misiunach.

Zabawy z małym Piłsudskim

W rodzinie jest pewne, że ktoś z naszych bawił się w dzieciństwie z małym Józefem Piłsudskim. Opowieść przekazała nam Miywln Dprpial, córka Aliny. Markowiczowie i Walentynowiczowie żyli blisko dworu w Zułowie. Zofia Walentynowiczówna, babka Aliny, urodziła się w tym dworze w 1863 roku, a Billewiczowie byli w 1862 roku chrzestnymi Antoniego Markowicza. W 1865 roku ojciec Marszałka Józef Wincenty Piłsudski i jego siostra Julia trzymali do chrztu Józefa, brata Zofii, a w 1877 roku Adam Piłsudski, młodszy brat Marszałka, trzymał do chrztu Annę, siostrę Zofii. Zofia była o cztery lata starsza od Józefa Piłsudskiego, a Antoni o pięć lat. Do nich dwojga opowieść pasuje najlepiej. Były to jednak związki sąsiedzkie, a pokrewieństwa między naszymi rodzinami a rodziną z dworu nie było. Całą opowieść, dzieje dworu i akt chrztu Marszałka przedstawia rozdział o Witkiewiczach i Misiunach.

Żona: Urszula z Puciatów (urodzona w 1822 r.)

Urszula urodziła się 1 listopada 1822 roku we wsi Nareysze w parafii Konstantynów. Jej rodzicami byli Maciej Puciata i Teresa z Nielipowiczów. Oboje zmarli w Popieliszkach: Teresa w 1856 roku, a Maciej w 1862 roku. O Puciatach, Nielipowiczach i Kisielach opowiada osobny rozdział kroniki. Tam też pokazujemy wpis chrztu Urszuli.

Stanisław Markowicz (zmarł w 1827 r.) i Agata z Trabuciów (zmarła w 1830 r.)

Skrót „G:D:” to łacińskie „Generosus Dominus”. Po polsku pisano wtedy „urodzony”. Był to tytuł szlachcica. Akt nie podaje dnia ślubu. Z sąsiednich wpisów wynika, że był to maj albo czerwiec 1807 roku.

Po ślubie Stanisław i Agata mieszkali we wsi Andrulańce w parafii Janiszki, w powiecie wileńskim. Tam urodzili się ich synowie Justyn Mateusz i Tadeusz, a najpewniej także najstarszy Józef. Przy chrzcie Józefa ksiądz zapisał ojca jako Stanisława Barkowskiego. W 1816 roku rodzina mieszkała już w Mirańcach, które ksiądz nazywał też Podmirańcami. W listopadzie tego roku urodziły się tam bliźnięta.

W tym wierszu księgi nie ma nazwy miesiąca, bo pisarz podał go tylko raz, przy wcześniejszym wpisie. Chrzestny Wincenty Trabuć to brat Agaty.

Rotmistrz powiatu wiłkomierskiego

Justyn Mateusz żył niespełna dwa lata. Zmarł 29 września 1812 roku w Andrulańcach, a następnego dnia pochowano go na cmentarzu w Janiszkach. Przy jego nazwisku ksiądz dopisał tytuł ojca: rotmistrz powiatu wiłkomierskiego.

Ten sam tytuł stoi w księdze ślubów parafii Janiszki. Gdy 16 listopada 1813 roku w Andrulańcach brali ślub sąsiedzi, jednym ze świadków był „JPan Stanisław Markowicz Rottm: Pttu: Wiłkomir:”, czyli pan Stanisław Markowicz, rotmistrz powiatu wiłkomierskiego.

Kim był rotmistrz powiatowy? W dawnym Wielkim Księstwie Litewskim rotmistrz prowadził w razie wojny chorągiew szlachty swojego powiatu, zwołanej na pospolite ruszenie. Powiat miał kilku rotmistrzów naraz. Gdy w 1764 roku szlachta powiatu wiłkomierskiego podpisywała wybór króla Stanisława Augusta, wśród około dziewięćdziesięciu podpisanych było dziewięciu rotmistrzów. Pod koniec XVIII wieku pospolitego ruszenia już nie zwoływano, ale tytuł pozostał jako godność honorowa. Szlachta na Litwie nosiła takie tytuły jeszcze długo po rozbiorach.

Tytuł wyróżniał szlachcica spośród sąsiadów. W księdze parafii Janiszki z lat 1798 do 1818, w której zapisano ponad dwa i pół tysiąca chrztów, ślubów i pogrzebów, rotmistrzem powiatowym nazwano tylko trzy osoby, a jedną z nich był Stanisław Markowicz. Reszta szlachty z tej parafii nie miała żadnego tytułu. W sąsiednim powiecie zawilejskim spis szlachty z grudnia 1811 roku wymienia około dwudziestu rotmistrzów. Większość z nich miała własny folwark, a kilku służyło u zamożniejszych sąsiadów jako zarządcy. Tytuł nie dawał więc ani wojska, ani pensji, ale nosili go ludzie liczący się w powiecie.

Nie wiadomo, kiedy Stanisław otrzymał ten tytuł ani dlaczego dotyczył on powiatu wiłkomierskiego, a nie wileńskiego, w którym mieszkał. Andrulańce leżały jednak przy samej granicy obu powiatów. W spisach szlachty powiatu wiłkomierskiego z lat 1816 do 1819 i w księdze wywodów szlachty tego powiatu Markowiczów nie ma.

Komendarz to ksiądz zarządzający parafią w zastępstwie proboszcza. Chrzestną Bogumiły była Ewa Trabuciówna, młodsza siostra Agaty. Chrzestnym był Józef Walentynowicz z Mirańców. Sześćdziesiąt osiem lat później wnuk Stanisława, Bolesław, ożenił się z Zofią Walentynowiczówną.

Stanisław zmarł 26 lutego 1827 roku w Mirańcach. Dwa dni później pochowano go w Sorokpolu. Ksiądz zapisał mu 55 lat, ale według metryki chrztu z 1779 roku Stanisław miał 47 lat. W tamtych czasach wiek zmarłego podawano na oko.

Prawie we wszystkich aktach od 1807 do 1830 roku Stanisław i jego rodzina są zapisani jako szlachta. Wyjątkiem jest akt zgonu Felicjana z 1828 roku z parafii Korkożyszki, w którym rodzinę zapisano jako ludzi wolnego stanui. Dwa lata później ten sam kościół zapisał Agatę znów jako „urodzoną”.

Rodziców Stanisława znamy z ksiąg parafii Podbrzezie, a jego dziada i pradziada z dekretu szlacheckiego z 1819 roku. Opisują ich następne części rozdziału.

Wdowa wraca w strony Trabuciów

Po śmierci męża Agata z dziećmi przeniosła się do zaścianka Lipowo w parafii Korkożyszki. Mieszkała tam jej siostra Ewa. W ciągu trzech lat w Lipowie zmarli kolejno: Ewa (4 września 1827 roku, na gorączkę), jedenastoletni Felicjan (31 marca 1828 roku, na ospę) i wreszcie sama Agata (5 maja 1830 roku, na gorączkę).

W tym akcie ksiądz zapisał matkę jako Mariannę, a nie Agatę. W rubryce wieku wpisał 13 lat, a w tekście dwanaście. Felicjan urodził się w listopadzie 1816 roku, miał więc jedenaście lat i niecałe pięć miesięcy.

Ksiądz zapisał imię zmarłej jako „Angiela”. Mąż, nazwisko panieńskie i dwoje żyjących dzieci pokazują, że chodzi o Agatę. Spis ludności z 1795 roku daje jej 14 lat, więc w 1830 roku miała około 49 lat. Akt zgonu podaje około 55 lat, bo ksiądz zapisał wiek w przybliżeniu.

Z pięciorga dzieci Stanisława i Agaty matkę przeżyli tylko Tadeusz i Bogumiła. Bogumiła nie wyszła za mąż. Zmarła 26 grudnia 1860 roku w Popieliszkach, gdzie mieszkała rodzina jej brata Tadeusza. Pochowano ją w Sorokpolu.

Ten akt, spisany trzydzieści lat po śmierci matki, podaje jej imię tak samo jak metryki chrztów: Agata z Trabuciów.

Jak żył Stanisław

Stanisław został ochrzczony w parafii Podbrzezie, na północ od Wilna. Jego rodzice mieszkali tam jeszcze w 1787 roku, gdy miał osiem lat. W 1807 roku ożenił się w parafii święciańskiej. Często zmieniał miejsce zamieszkania: najpierw Andrulańce, potem Mirańce, a po jego śmierci rodzina przeniosła się do Lipowa. Tak żyli dzierżawcy, czyli ludzie gospodarujący na ziemi wynajętej od właściciela. W jego otoczeniu widać innych Markowiczów. Ignacy był chrzestnym Tadeusza, a Maciej z Barsukiszek chrzestnym Felicjana. O herbie Markowiczów piszemy niżej.

Dekret Markowiczów herbu Bończa z 1819 roku

Po rozbiorach władze rosyjskie kazały polskiej szlachcie udowodnić swoje pochodzenie. Rodzina stawała przed urzędem szlacheckim swojej guberni, u nas w Wilnie. Pokazywała tam dokumenty: metryki, akty sprzedaży i zastawui ziemi, świadectwa urzędów. Urząd spisywał z nich rodowód i wydawał decyzję, zwaną dekretem albo wywodemi. Markowiczowie herbu Bończa dostali dwa takie dekrety.

Pierwszy dekret nosi datę 16 czerwca 1806 roku. Dotyczył tylko dwóch braci, Andrzeja i Onufrego, którzy dzierżawili grunt w parafii giedrojckiej od księdza kanonikai smoleńskiego. Krewni z innych gałęzi rodziny nie zostali wtedy wymienieni. Drugi dekret tłumaczy to tak: zostali pominięci, ponieważ w czasie pierwszego wywodu nie mieli łączności z Andrzejem i Onufrym. Sprawę naprawił sam Andrzej. 26 października 1811 roku wystawił krewnym dokument rodzinny, w którym uznał ich za członków tej samej rodziny i opisał, kto od kogo pochodzi. Pięć dni później dokument wpisano do ksiąg sądu grodzkiegoi w Wilnie.

16 grudnia 1819 roku urząd szlachecki w Wilnie uznał za szlachtę krewnych, którzy na podstawie tego dokumentu dowodzili swojego pochodzenia. Dekret wylicza każdego z imienia i mówi, kto był jego ojcem. Powołuje się przy tym na metryki chrztu. Wśród uznanych jest Stanisław z synami oraz jego brat Ignacy. Odpis dekretu, z którego korzystamy, wydano rodzinie 11 listopada 1821 roku.

Tadeusz i Felicjan z dekretu to synowie Stanisława i Agaty, urodzeni w 1814 i 1816 roku. Andrzeja i Aleksandra znamy tylko z dekretu. Ignacy, brat Stanisława, był w 1814 roku ojcem chrzestnym Tadeusza. W dekrecie stoją też imiona krewnych, które w tych samych latach zapisują księgi parafii Sorokpol: Maciej, Franciszek, Jan, Rafał i Antoni. Maciej Markowicz z Barsukiszek był w 1816 roku ojcem chrzestnym Felicjana. Grzegorz, ojciec Franciszka Macieja i Jana z dekretu, był bratem stryjecznym Stanisława, czyli synem jego stryja Jana.

Wszystkich uznanych wpisano do pierwszej klasy księgi szlachtyi guberni wileńskiej.

Cała rodzina z dekretu

Dekret opisuje potomków trzech synów Łukasza: Kazimierza, Józefa i Marcina. Nasza rodzina pochodzi od Kazimierza. Daty w tabeli to dni chrztu podane w dekrecie.

O jednym z tych krewnych wiemy, ile miał ziemi. Franciszek Maciej, syn Grzegorza, miał w 1847 roku 44 dziesięciny w zaścianku Staniszki w parafii łyntupskiej, czyli około 48 hektarów. Podaje to Czesław Malewski, badacz dziejów szlachty powiatu święciańskiego.

Ludzie z dekretu

Obradom, na których zapadł dekret, przewodniczył Mikołaj Abramowicz (1788-1835), marszałek szlachtyi powiatu wileńskiego w latach 1817-1819. Zastępował wtedy marszałka całej guberni. Był właścicielem Wornian i współwłaścicielem dóbr Dubrowlany. W 1812 roku, gdy na Litwę wkroczył Napoleon, służył w Komisji Rządu Tymczasowego, czyli w napoleońskich władzach Litwy.

Odpis z 1821 roku podpisał Eustachy Karol Karp, marszałek szlachty guberni wileńskiej, dziedzic Johaniszkiel. Działał na rzecz oświaty. Należał do założycieli Towarzystwa Typograficznego Wileńskiego, które wydawało książki. Poza tym zasiadał w komisji funduszowej Uniwersytetu Wileńskiego.

Odpis podpisał też sekretarz Józef Strumiłło (1774-1847). Przez dwadzieścia cztery lata, od 1801 do 1825 roku, był sekretarzem szlachty guberni wileńskiej. Dziś pamięta się go z innego powodu. W 1811 roku założył na przedmieściu Wilna słynny ogród, a w 1820 roku wydał książkę „Ogrody północne”, z której przez kilkadziesiąt lat uczono się ogrodnictwa na Litwie. W 1826 roku został aresztowany za związki z Towarzystwem Patriotycznymi i był więziony w Warszawie, Petersburgu i Szlisselburgui.

Bartłomiej Markowicz i Anna z Baniewiczów, rodzice Stanisława

Bartłomiej był czwartym z sześciu synów Kazimierza Markowicza. Dekret z 1819 roku podaje, że ochrzczono go w parafii Mejszagoła, a jego synów w sąsiedniej parafii Podbrzezie. Obie parafie leżą na północ od Wilna, niespełna trzydzieści kilometrów od miasta.

Mejszagoła jest wymieniana w źródłach od 1254 roku. Pisze o niej kronikarz Jan Długosz, autor „Roczników” z XV wieku. Podaje, że w lesie koło zamku i wsi Mejszagoły spalono na pogańskim stosie wielkiego księcia Olgierda, ojca króla Władysława Jagiełły. Księcia spalono razem z jego najlepszym koniem, w płaszczu wyszywanym perłami i w srebrnym pozłacanym pasie. Pod rokiem 1387 Długosz wylicza siedem pierwszych kościołów parafialnych, które Jagiełło założył po chrzcie Litwy. Mejszagoła stoi na tej liście na drugim miejscu, a zaraz po niej Niemenczyn. Długosz dodaje, że król zostawił w tych kościołach polskich księży. Sto lat po Długoszu tę samą listę powtórzył po polsku Maciej Stryjkowski w kronice Polski i Litwy wydanej drukiem w 1582 roku.

Kościół w Podbrzeziu postawił w 1484 roku biskup wileński, a miasteczko do około 1784 roku należało do biskupów. W 1865 roku władze rosyjskie zamknęły tę parafię i zamieniły kościół na cerkiew.

Imię żony Bartłomieja znamy z księgi chrztów parafii Podbrzezie. Księga zaczyna się w 1782 roku, więc chrztu Stanisława z 1779 roku w niej nie ma. Są w niej za to chrzty trojga jego młodszego rodzeństwa. Rodzice mieszkali wtedy we wsi Niemenczynka. Na marginesie każdego aktu ksiądz zapisał nazwę wsi i numer aktu.

Przy tym chrzcie były dwie pary świadków. Pierwsza trzymała dziecko do chrztu, druga asystowała. Dzień chrztu, imię dziecka i imię ojca są te same, które podaje dekret z 1819 roku. Dekret powołuje się więc na ten właśnie akt. Ksiądz zapisał nazwisko ojca jako Markiewicz. W parafii Podbrzezie pisano tę rodzinę na oba sposoby, Markiewicz i Markowicz.

Skrót „M.D.” to łacińskie „Magnificus Dominus”, po polsku wielmożny pan. Tak tytułowano zamożniejszą szlachtę i urzędników. W tej samej księdze ksiądz pisał tak między innymi o rotmistrzu wileńskim i o skarbniku inflanckim. Nazwisko Chrzczonowicz jest też w akcie z 1783 roku, gdzie przy chrzcie Ignacego asystowała Antonina Chrzczonowiczówna.

Nazwisko panieńskie Anny ksiądz zapisywał za każdym razem trochę inaczej. Najwyraźniej stoi ono w akcie z 1787 roku: Baniewiczowna.

Nie wiemy, kiedy i gdzie zmarli Bartłomiej i Anna. W księdze zmarłych parafii Podbrzezie z lat 1782 do 1819 nie ma ich aktów zgonu. Są w niej natomiast dwaj Markowiczowie, którzy noszą imiona braci Bartłomieja. Gabriel Markowicz zmarł 16 marca 1794 roku we wsi Brodziszki, mając 61 lat. Kazimierz Markowicz zmarł 14 stycznia 1805 roku w Pikieliszkach, mając około 70 lat. Pięć lat wcześniej, 1 kwietnia 1800 roku, zmarła w Pikieliszkach Franciszka Markowiczowa. Miała 60 lat.

Spis ludności z 1795 roku: szlachta we wsi Niemenczynek

W grudniu 1795 roku, zaraz po trzecim rozbiorze, władze rosyjskie spisały całą ludność. Wieś Niemenczynek należała wtedy do folwarku Kuna, który trzymał w zastawie szambelan Jan Chocki. Spis dzieli mieszkańców wsi na trzy grupy: ludzi wolnych, szlachtę mieszkającą na chłopskich gospodarstwach oraz szynkarzy i kątników. Szynkarz prowadził karczmę, a kątnik nie miał własnego domu i mieszkał u kogoś. Poddanych, czyli chłopów należących do właściciela majątku, nie było we wsi wcale. Bartłomiej z rodziną stoi w grupie szlachty.

Spis potwierdza to, co podaje dekret: Bartłomiej był synem Kazimierza i miał synów Stanisława i Ignacego. Wiek Stanisława, Ignacego i Racheli zgadza się z ich chrztami co do roku. Dowiadujemy się też o córce Józefacie, urodzonej około 1781 roku, czyli zanim zaczyna się zachowana księga chrztów. Jerzego Wojciecha, ochrzczonego w 1785 roku, w spisie nie ma. Żonę Bartłomieja pisarz zapisał jako Rachelę, a akty chrztu podają Annę. Bartłomiejowi dał 90 lat, co zgadza się z rokiem chrztu 1703, który podaje dekret.

To na ten spis powoływała się rodzina w 1819 roku. Urząd skarbowy w Wilnie poświadczył jej 22 grudnia 1805 roku, że w spisie z 1795 roku Markowiczowie byli zapisani jako szlachta.

Ogłoszenie dziedzica Niemenczynki z 1816 roku

W marcu 1816 roku wileńska gazeta „Kuryer Litewski” wydrukowała ogłoszenie Ludwika Bohusza Siestrzeńcewicza, właściciela majątków Niemenczynka, Kuny i Parnuszki w powiecie wileńskim. W całym państwie trwał wtedy urzędowy spis ludności. Dziedzic wyliczył w ogłoszeniu ludzi, których uważał za swoich poddanych zbiegłych z majątku. Prosił, żeby nikt nie wpisywał ich do spisu u siebie. Chciał wpisać ich w Niemenczynce, bo każdy poddany zapisany w spisie należał do majątku.

Ostatni wpis na liście wymienia Kazimierza Markuna, Gabriela, Bartłomieja oraz ich synów Stanisława i Ignacego. To nasza rodzina, zapisana pod przekręconym nazwiskiem. Poznajemy ją po imionach, bo w Niemenczynku mieszkał jeden Bartłomiej z synami Stanisławem i Ignacym, a jego ojciec miał na imię Kazimierz i brat Gabriel, tak jak podaje dekret.

Dziedzic twierdził więc, że Markowiczowie są jego chłopami, którzy odeszli z majątku. Spisy ludności mówią co innego. W 1795 roku państwowy spis zapisał Bartłomieja z synami jako szlachtę, a w całej wsi nie było wtedy ani jednego poddanego. Siestrzeńcewicz objął Niemenczynek później. W swoim spisie z 1811 roku wpisał jako poddanych kilka rodzin, które w 1795 roku były wolne. Markowiczów nie ma w tym spisie wcale, ani wśród obecnych, ani wśród zbiegłych. Nie ma ich także w spisie, który złożył w sierpniu 1816 roku, pięć miesięcy po ogłoszeniu w gazecie, chociaż zapowiadał, że ich tam wpisze.

Ogłoszenie było więc próbą zrobienia poddanych z ludzi, którzy nimi nie byli. Przy innych osobach na tej samej liście dziedzic dopisywał, jak nazywają się teraz, na przykład „Walis Woyt teraz Walentynowicz”. Takich sporów było wtedy na Litwie wiele, bo od wyniku zależało, czy człowiek jest wolny. Markowiczowie mieli świadectwo urzędu skarbowego z 1805 roku, a 16 grudnia 1819 roku urząd szlachecki w Wilnie wydał dekret i uznał Stanisława, Ignacego i ich krewnych za szlachtę.

Kazimierz Markowicz, dziad Stanisława

Kazimierza znamy tylko z dekretu. Dekret nazywa go jednym z trzech synów Łukasza i mówi, że Łukasz zostawił synom zadanie: wykupić rodzinny majątek, który sam oddał w zastaw. Żadnemu z nich się to nie udało. Kazimierz miał sześciu synów i to od niego pochodzi największa część rodziny wymienionej w dekrecie.

Kazimierz nie mógł być jednak rodzonym synem Łukasza. Łukasz zmarł około 1584 roku, a Bartłomiej, syn Kazimierza, został ochrzczony dopiero w 1703 roku. Między Łukaszem a Kazimierzem musiało więc żyć jeszcze kilka pokoleń. Dekret ich nie wymienia i my też nie znamy ich imion. Dlatego na planszy tych dwóch przodków łączy linia z czerwonych kropek, a nie zwykła kreska.

O bracie Kazimierza, Józefie, dekret mówi więcej. Józef nie był w stanie wykupić majątku i zlecił to swojemu synowi, także Kazimierzowi. 7 stycznia 1766 roku złożył w tej sprawie urzędowe oświadczenie w imieniu swoim i syna. Ten młodszy Kazimierz, bratanek naszego, w 1794 roku, jeszcze za czasów Rzeczypospolitej, złożył przysięgę w komisji porządkoweji, w której zapisano go jako szlachcica. To jego synowie, Andrzej i Onufry, dostali pierwszy dekret w 1806 roku.

Urząd skarbowy w Wilnie wydał rodzinie 22 grudnia 1805 roku świadectwo, że w spisie ludności z 1795 roku Markowiczowie byli zapisani jako szlachta. Dekret powołuje się na to świadectwo jako na dowód, że rodzinę zawsze uważano za szlachecką.

Łukasz Markowicz (wymieniony pod rokiem 1552)

Łukasz jest najdawniejszym przodkiem, jakiego znamy z imienia w całej naszej rodzinie. Dekret mówi, że majątek przypadł mu „po Antecessorach”, czyli po przodkach. Imion tych przodków dekret nie podaje.Ziemia była więc w rodzinie już przed Łukaszem. Dekret nie mówi, jak duży był majątek, więc nie wiemy, ile miał hektarów ani ile wsi. Jedyną miarą jego wartości jest suma zastawu.

Zastaw polegał na tym, że właściciel pożyczał pieniądze i w zamian oddawał ziemię do użytkowania, dopóki nie zwrócił długu. Kopa to sześćdziesiąt sztuk, więc czterdzieści kop to 2400 groszy. Rodzina tej sumy nie zwróciła i majątek pozostał w obcych rękach. Jeszcze dekret z 1819 roku powtarza jednak, że potomkowie Łukasza, chociaż nie są w stanie wykupić ojcowizny, zawsze są jej „prawdziwemi Dziedzicami”.

Ile to było warte? Statut litewski z 1566 roku, czyli ówczesny zbiór praw Wielkiego Księstwa, podaje urzędowe ceny zwierząt. Koń roboczy kosztował kopę groszy, wół 80 groszy, krowa 50 groszy, owca 15 groszy, a gęś 3 grosze. Za czterdzieści kop można więc było kupić czterdzieści koni roboczych albo trzydzieści wołów, albo czterdzieści osiem krów. Krowa mleczna kosztuje dziś w Polsce od 6 do 9 tysięcy złotych, więc według cen bydła byłoby to od około 290 do 430 tysięcy dzisiejszych złotych. To tylko przybliżenie, bo ceny ziemi, zboża i zwierząt zmieniały się przez wieki w różnym tempie. Jak na majątek ziemski nie była to duża suma.

Nazwy majątku pisarze zapisywali różnie. Dekret z 1819 roku ma Stanielewszczyznę i Możelewszczyznę, a dekret z 1806 roku podaje je w nieco innym brzmieniu. W październiku 1849 roku marszałek szlachty powiatu wileńskiego pytał w urzędowym piśmie o dawne majątki rodu Markowiczów i nazwał je „Mozolewszczyzna czyli Markowszczyzna”. Druga nazwa brzmi tak jak nazwisko rodziny.

Wieś o nazwie Staniewszczyzna notuje w parafii giedrojckiej w latach 1860 do 1871 Czesław Malewski. W tej samej parafii mieszkali w 1806 roku Andrzej i Onufry Markowiczowie, którzy dostali pierwszy dekret.

O Giedrojciach pisał w 1582 roku kronikarz Maciej Stryjkowski. Według niego książę Giedrus, którego imię znaczy „Słońce”, zbudował nad jeziorem Kiemont drewniany zamek i nazwał go od swojego imienia, a jego księstwo zaczynało się dwie mile od Wilii i sięgało aż po Dźwinę. Stryjkowski dodaje, że po zamku zostało w jego czasach ledwie widoczne grodziskoi, bo na Litwie zamki i miasta budowano z drewna.

Burmistrz wileński Łukasz Markowicz

W Wilnie w tych samych latach żył człowiek o tym samym imieniu i nazwisku. Łukasz Markowicz, zwany Mundiusem, był kupcem, radcą miejskim od 1545 roku i burmistrzem Wilna w 1553 roku. Podpisywał się jako doktor obojga praw, czyli uczony prawnik.

Ojcem Łukasza był Marek Pietrowicz, kupiec i radca wileński, a matką Dorota. O nich mówi następny podrozdział.

Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego przechowuje dwa dokumenty tego burmistrza. W pierwszym, z 1567 roku, „Łukasz Markowicz, burmistrz i doktor w mieście wileńskim” oddaje Mikołajowi Siemionowiczowi puste grunty w powiecie wileńskim, w Jurgielewszczyźnie i Mozelewszczyźnie. Drugi to pozew do sądu namiestnika wileńskiego dla Łukasza Markowicza i jego żony. Dekret z 1819 roku mówi o tym samym: o pozwie z 1552 roku, o majątku Możelewszczyzna i o Siemienowiczu. Wygląda więc na to, że dekret opiera się na dokumentach tego burmistrza i że Łukasz z dekretu to najpewniej on.

Pierwszy z tych dokumentów biblioteka pokazuje w internecie. Jest to brudnopis pełen skreśleń i dopisków. Napisano go po rusku, czyli w języku, którego używały wtedy urzędy na Litwiei. Łukasz nazywa w nim te grunty „własnymi ojczystymi”, czyli odziedziczonymi po ojcu. Sprzedaje je Siemionowiczowi za czterdzieści kop groszy litewskich. Dokument ma datę 1567 roku. Dekret podaje tę samą sumę, ale mówi o zastawie i o roku 1577. Na ostatniej stronie ktoś dopisał w XVIII wieku po polsku, że dokument wniesiono do ksiąg grodzkich w Wilnie.

Burmistrz miał burzliwe życie. Dostał od króla Zygmunta Augusta wyłączne prawo wyrobu i sprzedaży wódki w Wilnie, ale miasto tego przywileju nie wykonało. Procesował się o spadek z siostrą i szwagrem, a potem przez ponad trzydzieści lat z władzami miasta. Usunięto go z rady, stracił dom i majątek, kilka razy siedział w więzieniu. W 1572 roku uciekł z Wilna z synem i do śmierci żył na wygnaniu, między innymi w Prusach. Był arianinem, czyli należał do najbardziej radykalnego odłamu reformacji. Zmarł około 1584 roku. Jego pisma wydali w 2010 roku litewscy historycy Aivas Ragauskas i Raimonda Ragauskienė.

Dekret nazywa Kazimierza, Józefa i Marcina synami Łukasza. Jeśli Łukasz z dekretu to burmistrz, to coś się tu nie zgadza. Burmistrz zmarł bowiem około 1584 roku, a Bartłomiej, syn Kazimierza, urodził się w XVIII wieku. Między nimi musiało żyć kilka pokoleń, których dekret nie wymienia. Historycy nie znają imion dzieci burmistrza ani losu jego potomków. Nie wiemy więc, czy pochodzimy od niego w prostej linii. Jest to bardzo możliwe, bo dekret powołuje się na te same sprawy, które znamy z dokumentów burmistrza. Jest też jeden ślad starszy od dekretu: w 1560 roku przy burmistrzu występuje w sądzie Jan Markowicz, poddany biskupa wileńskiego spod Mejszagoły, którego historycy uważają za jego krewnego. W Mejszagole ochrzczono Bartłomieja, a w biskupich dobrach Podbrzezie mieszkała potem cała nasza rodzina.

Co o burmistrzu Łukaszu pisali dawni autorzy

O burmistrzu Łukaszu pisali jego wrogowie, król, obcy urzędnicy i późniejszy historyk. Sam Łukasz też zostawił po sobie pisma. Dzięki temu słyszymy o nim głosy z kilku stron.

Pisał o nim Stanisław Lubieniecki, historyk braci polskich, zwanych arianamii. W swojej historii polskiej reformacji, wydanej po łacinie w 1685 roku, opisał podróż Łukasza na Morawy. Żyli tam bracia morawscy, którzy wszystko mieli wspólne. Łukasz mieszkał u nich kilka tygodni, a po powrocie opowiadał o nich polskim arianom. Lubieniecki podaje też, że Łukasz osiadł potem razem z innymi braćmi z Litwy w Rakowie, małopolskim miasteczku założonym w 1569 roku, które stało się stolicą polskich arian.

Lubieniecki kładzie tę podróż na rok 1569, ale zapiski samych arian mówią o niej już rok wcześniej. Jesienią 1568 roku arianie zebrali się na synodziei w Pełsznicy pod Krakowem. W zapiskach z tego synodu czytamy po polsku, że przyjechał wtedy z Moraw „niejaki Mundius mieszczanin wileński, zalecając dziwnie sektę komunistów”. Komunistami nazywano wtedy braci morawskich, bo mieli wspólny majątek. Jedni słuchacze wierzyli Łukaszowi „z pociechą”, a drudzy „niebarzo”, czyli nie bardzo. Łukasz obiecał więc, że bracia morawscy przyślą do Polski swoich posłów.

Głos wrogów Łukasza zachował się w wierszach. Piotr Rojzjusz był Hiszpanem, prawnikiem i poetą na dworze króla Zygmunta Augusta. Przyjaźnił się z wójtemi wileńskim Augustynem Rotundusem, z którym Łukasz prowadził spór. Rojzjusz ułożył przeciw Łukaszowi cztery złośliwe łacińskie wierszyki. Bawił się w nich nazwiskiem Mundius, bo łacińskie słowo „mundus” znaczy zarówno „świat”, jak „czysty”. Z tych wierszy dowiadujemy się dwóch rzeczy. Łukasz pisał swoje skargi po polsku, a kiedy toczył ten spór, był już starym człowiekiem.

Król Zygmunt August wspomniał o Łukaszu w liście do Mikołaja Radziwiłła Rudego z lutego 1571 roku. Nazwał go „Łukaszem Gorzałką, niegdy burmistrzem wileńskim” i „człowiekiem niespokojnej myśli”. Przezwisko wzięło się z królewskiego przywileju na wyrób i sprzedaż wódki. Król pisał, że Łukasz od kilku lat szkaluje pismami cały urząd miejski i że znowu podrzucił w ratuszu uszczypliwą kartkę.

List króla był odpowiedzią na pytanie wojewody. Mikołaj Radziwiłł Rudy, wojewoda wileński, wsadził Łukasza do więzienia za tę kartkę i zapytał króla, jaka kara mu się należy. Król odpisał, że żadnej wskazówki nie da, bo sądzenie należy do wojewody. Dodał, że ufa wojewodzie i że ten rozsądzi sprawę zgodnie z prawem.

Co było napisane na tej kartce, tego nie wiemy. Kartka się nie zachowała i nikt jej nie przepisał. Z listu króla wynika tylko tyle, że Łukasz zostawił ją w ratuszu, w sali sądu miejskiego, że była złośliwa i że obrażała urzędników miasta. Sam Łukasz tłumaczył, że nie zrobił tego umyślnie, a kartka znalazła się przypadkiem między innymi pismami.

Historycy, którzy wydali pisma Łukasza, przypuszczają, że przyszedł on wtedy do ratusza, żeby wygłosić mowę przeciw władzom miasta, albo że rozdawał tę mowę spisaną na papierze. Łatwo zgadnąć, o czym mogła być, bo Łukasz od dwudziestu lat powtarzał to samo: że miasto bezprawnie odebrało mu urząd burmistrza, dom i majątek. Za kartkę zapłacił drogo. Jak sam potem pisał, przesiedział około półtora roku w więzieniu na zamku wileńskim, razem ze zwykłymi przestępcami.

Sam Łukasz opisywał swoje losy inaczej niż jego przeciwnicy. W 1562 roku oświadczył przed urzędem, że kupił sobie trochę ziemi w Polsce i przenosi się tam „jak jeden wygnaniec, dla tego, że się tu sprawiedliwości swej doczekać nie mogę”. Dziesięć lat później pisał po łacinie do księcia pruskiego, że wyszedł z Wilna potajemnie, bez czeladzi i sług, „tylko z tym jedynym moim synem”, a na drogę ledwie zdobył jednego konia i wóz. W lutym 1576 roku wpisał się do księgi uniwersytetu w Rostocku nad Bałtykiem jako Łukasz Mundius, „wilnianin z Wielkiego Księstwa Litewskiego, doktor obojga praw, wygnaniec”. Doktor obojga praw to uczony prawnik, znawca prawa świeckiego i kościelnego.

W 1584 roku urzędnik księcia pruskiego dopisał na piśmie, w którym Łukasz prosił o pomoc: „Doktor Łukasz Mundius, dawny burmistrz wileński, tak długo bronił wolności miasta Wilna, aż stracił wszystko, co miał”.

Pamięć o Łukaszu przetrwała w książkach. W 1841 roku pisał o nim Józef Ignacy Kraszewski w swojej historii Wilna, a Polski Słownik Biograficzny ma o nim osobne hasło pod nazwiskiem Mundius.

Marek Pietrowicz (zmarł przed 1530 r.) i Dorota, rodzice Łukasza

Ojciec burmistrza Łukasza nazywał się Marek Pietrowicz, czyli Marek syn Piotra. Był kupcem i radcą wileńskim. Znamy go z kilku dokumentów pisanych na pergaminie, które leżą dziś w bibliotece Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie. Mówi o nim także księga kancelarii królewskiej.

W maju 1513 roku trzej bracia Januszkowiczowie, bojarzy (litewscy rycerze) spod Mejszagoły, sprzedali „Markowi Pietrowiczowi, radcy miasta Wileńskiego” swoje części dworu w Podbrzeziu. To ta sama okolica, w której nasi Markowiczowie mieszkali w XVIII wieku. Marek nie trzymał tej ziemi długo. Po kilkunastu latach sprzedał ją kniaziowi, czyli księciu Glińskiemu, a ten w 1542 roku sprzedał ją dalej.

Marek miał też ziemię pod Oniksztami, miasteczkiem położonym około stu kilometrów na północ od Wilna. W 1561 roku Łukasz upominał się o nią jako o ojcowiznę, a królewski urzędnik przesłuchał w tej sprawie starych ludzi z miasteczka. Zeznali oni, że królowa Helena dała Markowi tę ziemię „na służbę”, a on potem przeniósł się do Wilna i tam osiadł. Ziemię nazywano od jego imienia Markuszkami. Łukasz mówił, że była to ziemia szlachecka i że ojciec służył z niej królowi na wojnie, chociaż sam mieszkał w Wilnie. Pokazał też list króla Zygmunta Starego z lutego 1509 roku. Król darował w nim Markowi karę za to, że ten nie pojechał na wojnę. O królowej Helenie opowiada osobny podrozdział dalej w tym rozdziale.

Marek spisał testament, a w styczniu 1521 roku zatwierdził go nuncjuszi. Dokument nazywa Marka „mieszczaninem i kupcem wileńskim”. Marek zapisał w testamencie czynsz ze swojego kramui. Podzielił go na cztery części: dla miasta, dla bractwa przy kościele św. Jana, na mszę za duszę swoją i swoich przodków oraz dla ubogich.

Wdowa Dorota i córki

Marek zmarł przed 1530 rokiem. W styczniu 1530 roku wdowa po nim, Dorota, wypłaciła posag córki Marty: sto kop groszy, perły, srebrne pasy i szaty. Marta wyszła za Jana Organistę, który miał kamienicę przy ulicy Biskupiej. Druga córka, Katarzyna, wyszła za Jana Dubingę. Dorota zostawiła testament i zmarła około 1546 roku.

Ile było warte sto kop groszy? Sto kop to sześć tysięcy groszy. Według urzędowych cen ze Statutu litewskiego z 1566 roku, tych samych, którymi wyżej przeliczono sumę z dokumentu Łukasza, można było za nie kupić sto koni roboczych albo siedemdziesiąt pięć wołów, albo sto dwadzieścia krów. Krowa mleczna kosztuje dziś w Polsce od 6 do 9 tysięcy złotych, więc według cen bydła byłoby to od około 720 tysięcy do około miliona dzisiejszych złotych. Do tego doszły perły, srebrne pasy i szaty. To tylko przybliżenie, bo Statut spisano trzydzieści sześć lat po wypłacie posagu, a ceny zmieniały się przez wieki w różnym tempie. Posag Marty był dwa i pół raza większy od czterdziestu kop groszy z dokumentu jej brata Łukasza.

Piotr, ojciec Marka (XV wiek)

O Piotrze wiemy tylko tyle, że był ojcem Marka. Mówi o tym samo nazwisko Pietrowicz, które znaczy „syn Piotra”. Piotr żył w XV wieku. Żaden zachowany dokument nie wymienia go z imienia i nazwiska. Jest najdawniejszą osobą na całej planszy.

Królowa Helena, od której Marek dostał ziemię

Kim była królowa Helena? Urodziła się w 1476 roku jako córka wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III i Zofii z rodu Paleologów, ostatnich cesarzy Bizancjum. W lutym 1495 roku wyszła w Wilnie za wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka. Ślub zawarto po wojnie Litwy z Moskwą i miał on umocnić pokój. Helena pozostała przy wierze prawosławnej, co jej ojciec zastrzegł przed ślubem. Kiedy Aleksander został w 1501 roku królem Polski, nie koronowano jej z powodu wyznania, chociaż nazywano ją królową. Helena i Aleksander nie mieli dzieci. Aleksander zmarł w 1506 roku. Helena została na Litwie jako wdowa i trzymała tam własne dobra, a wśród nich Onikszty. Rozdawała w nich ziemię ludziom, którzy jej służyli. W ten sposób dostał ziemię Marek, najpewniej między 1507 a 1513 rokiem. Helena zmarła w 1513 roku.

Antoni Trabuć i Marianna z Daukszów, rodzice Agaty

W 1795 roku urzędnicy spisali mieszkańców guberni. W Dworciszkach zapisali dom Antoniego wśród wolnych ludzi, czyli takich, którzy nie byli niczyimi poddanymi.

Spis wymienia sześcioro dzieci. Siódmego, Wincentego, w spisie z 1795 roku nie ma. Znamy go z wywodu z 1820 roku, w którym jest wymieniony jako syn Antoniego. Znamy go także z metryk dzieci Agaty, przy których był chrzestnym.

Nazwisko panieńskie matki Agaty znamy z aktów ślubu jej braci. Akt ślubu Macieja z 1833 roku nazywa go synem „Urodzonych Antoniego i Maryanny z Daskow Trabuciow”. Akt ślubu Jakuba z 1840 roku zapisuje to nazwisko wyraźniej: z Daukszów.

Wywód szlachectwa z 1820 roku

Po rozbiorach władze rosyjskie kazały polskiej szlachcie udowodnić swoje pochodzenie. Rodzina stawała przed urzędem w swojej guberni, czyli u nas w Wilnie. Pokazywała tam dokumenty: metryki, akty kupna i sprzedaży ziemi, świadectwa. Urząd spisywał z tego rodowód i wydawał decyzję. Taki dokument nazywano wywodem. Trabuciowie dostali taką decyzję 27 sierpnia 1820 roku. Antoni z synami Wincentym, Jakubem i Maciejem oraz dwaj jego dalsi krewni zostali uznani za starożytną szlachtę polską i wpisani do pierwszej klasy księgi szlachty guberni.

Na drugiej stronie wywód wymienia przodków Antoniego. Podaje wprost, że Antoni był synem Jerzego, wnukiem Macieja i prawnukiem Andrzeja.

Wywód podaje więc dla Antoniego metrykę chrztu z 1722 roku, a spis ludności z 1795 roku zapisał mu 45 lat. Według spisu Antoni urodziłby się około 1750 roku, czyli prawie trzydzieści lat po chrzcie podanym w wywodzie. Te daty do siebie nie pasują, więc między Jerzym a Antonim mogło być w rzeczywistości jedno pokolenie więcej.

Jak żyli Antoni i jego synowie

Trabuciowie byli drobną szlachtą bez własnej ziemi. Jedyny majątek, o którym wiemy, Maciej sprzedał w 1672 roku. Jego potomkowie gospodarowali na cudzych gruntach. Wywód wylicza umowy synów Antoniego. W 1810 roku Marcin, Wincenty, Jakub i Maciej wzięli na trzy lata w zastaw folwark w parafii korkożyskiej. Zastaw polegał na tym, że właściciel pożyczał pieniądze i w zamian oddawał ziemię do użytkowania. Dwa lata później rodzina dzierżawiła zaścianek od Michała Kostrowickiego. Jakub Trabuć dostał w dzierżawę grunt od Antoniego Łappy, prezydenta sądu głównego w Wilnie.

Wywód wspomina też, że jeden z Trabuciów przez osiem lat był strażnikiem w dobrach księcia Dominika Radziwiłła, właściciela Nieświeża i Ołyki. To ten sam Radziwiłł, który wystawił własny pułk ułanów, w 1812 roku poszedł z Napoleonem na Moskwę i rok później zmarł z ran. Świadectwo tej służby nosi datę 23 kwietnia 1807 roku.

Wywód podpisał Michał Römer (1778-1853), marszałek szlachty guberni wileńskiej. Sam miał herb Jelita, czyli ten sam, który potwierdzał Trabuciom. W 1812 roku Napoleon mianował go prezydentem Wilna. Później Römer kierował Wileńskim Towarzystwem Dobroczynności, a za udział w Towarzystwie Patriotycznym był w latach 1826-1830 więziony i potem zesłany do Woroneża.

Rodzina Łappów herbu Junosza miała w parafii korkożyskiej duży majątek Bojarele. Zaścianek dzierżawiony od Kostrowickiego nazywał się Wiłkomusze. Trabuciowie mieszkali w nim jeszcze w latach 1820 do 1849, jak podaje Czesław Malewski.

Tę samą nazwę co rodzina noszą do dziś dwie wsie Trabucie, jedna koło Korkożyszek, a druga koło Święcian. Słownik geograficzny z końca XIX wieku opisuje jedną z nich jako zaścianek szlachecki nad rzeczką o tej samej nazwie, w dobrach Orniany Tyszkiewiczów. W jednej z nich, w parafii Korkożyszki, odbył się w 1814 roku ślub Macieja Trabucia.

Był to pierwszy ślub Macieja, najmłodszego brata Agaty. Jednym z trzech świadków był jego szwagier Stanisław Markowicz. Pięć tygodni później Stanisławowi i Agacie urodził się w Andrulańcach syn Tadeusz.

Jerzy Trabuć (ochrzczony w 1649 r.)

Jerzego znamy z dwóch dokumentów. Wywód z 1820 roku podaje dzień jego chrztu i nazywa go ojcem Antoniego. Spis ludności z 1795 roku zapisuje Antoniego jako „Jerzego syna”. Michaliszki, w których ochrzczono Jerzego, to miasteczko nad Wilią, dziś na Białorusi, niedaleko granicy z Litwą. Od brata Jerzego, Gabriela, pochodziła druga gałąź Trabuciów, która w 1820 roku wywodziła się razem z Antonim.

Maciej Trabuć (żył w 1672 r.)

Maciej jest pierwszym przodkiem, od którego Trabuciowie zaczęli swój wywód. Sprzedaż majątku potwierdzono 13 marca 1674 roku w Trybunale Głównymi Wielkiego Księstwa Litewskiego, najwyższym sądzie szlacheckim na Litwie. Nazwę majątku podajemy tak, jak ją zapisano w wywodzie, ale pisarz stawiał literę „ł” prawie tak samo jak „t”. Chodzi o Loteryszki w Giełwanach, okolicy drobnej szlachty kilkadziesiąt kilometrów na północny zachód od Wilna (dziś Gelvonai na Litwie). Potwierdza to spis podatku podymnego z 1690 roku, czyli podatku płaconego od każdego domu. Osiemnaście lat po sprzedaży pan Giełwanowski płaci tam podatek „z Loteryszek”, z jednego domu. Był to więc mały majątek, jeden z ponad trzydziestu działów, na które była podzielona ta okolica. Giełwany leżą około dziewięćdziesięciu kilometrów od Michaliszek, gdzie Trabuciów spotykamy później.

Andrzej Trabuć (żył około 1600 r.)

O Andrzeju wywód mówi tylko tyle, że majątek przypadł Maciejowi „po Oycu Andrzeju w Sukcessyi”, czyli w spadku po ojcu Andrzeju. Wywód nie podaje przy Andrzeju żadnej daty. Najstarsza data w wywodzie to rok 1649, gdy Maciej ochrzcił syna. Maciej urodził się więc najpóźniej około 1625 roku, a jego ojciec Andrzej żył około 1600 roku. Andrzej Trabuć jest najdawniejszym przodkiem Agaty, jakiego znamy z imienia.

Herb Jelita Trabuciów

Herb był znakiem szlachectwa. Kto dowodził przed urzędem, że jest szlachcicem, podawał także swój herb. Herb Jelita przedstawia trzy złote kopie na czerwonej tarczy: dwie skrzyżowane ukośnie, a trzecia pionowo, ostrzem w dół. Nad hełmem widać pół kozła. Legenda mówi, że herb pochodzi z bitwy pod Płowcami w 1331 roku. Król Władysław Łokietek miał tam znaleźć rycerza Floriana Szarego, przebitego trzema krzyżackimi kopiami. W nagrodę miał mu nadać ten znak. Nazwa herbu brzmi dziwnie, ale znaczy dokładnie to, co słyszymy: jelita, czyli wnętrzności. Według legendy ranny Florian przytrzymywał rękami własne jelita, które wypłynęły z rozprutego brzucha. Król zapytał go, czy bardzo cierpi, a rycerz miał odpowiedzieć, że bardziej niż rany boli zły sąsiad we wsi. Trzy kopie na tarczy przypominają te, którymi go przebito. Wcześniej ten sam znak nazywano Koźlerogi, od kozła nad hełmem. Herbu Jelita używało wiele rodzin, wśród nich Zamoyscy. Trabuciowie wykazali swoje prawo do tego herbu w Wilnie 27 sierpnia 1820 roku. Agata przyniosła go Markowiczom jako herb swojej rodziny.

Opowieść o Florianie Szarym zapisał Jan Długosz, w „Rocznikach” pod rokiem 1331 i w swoim spisie herbów polskiego rycerstwa. U Długosza jest trochę inaczej niż w popularnej wersji legendy: ród nosił trzy włócznie w herbie już przed bitwą, a po Płowcach zmienił tylko nazwę z Koźle Rogi na Jelita. To samo powtórzył w 1584 roku Bartosz Paprocki, autor pierwszych drukowanych polskich herbarzy. Długosz dodał do opisu herbu jedno zdanie o ludziach, którzy go noszą: są skromni, lubią psy i polowania. W 1413 roku w Horodle nad Bugiem Polska i Litwa odnowiły swój związek. Polskie rody rycerskie podzieliły się wtedy herbami z litewskimi bojaramii. Herb Jelita wziął wtedy bojar Gerdud. Od tego czasu herb jest znany na Litwie.

Herb Bończa i Markowiczowie

Herb Bończa przedstawia białego jednorożca na błękitnej tarczy. Markowiczowie herbu Bończa potwierdzili szlachectwo w Wilnie dwa razy. Pierwszy dekret, z 16 czerwca 1806 roku, dotyczył tylko dwóch braci, Andrzeja i Onufrego, synów Kazimierza. Drugi dekret, z 16 grudnia 1819 roku, objął ich krewnych, a wśród nich Stanisława Markowicza z synami. Oba dekrety wywodzą ród od Łukasza Markowicza, który miał majątek w powiecie wileńskim. Tym samym herbem pieczętował się komediopisarz Aleksander Fredro. Tadeusz, dziadek Dominika, jest w dekrecie z 1819 roku wymieniony z imienia.

Herb opisał w XV wieku Jan Długosz. W jego spisie herbów Bończa stoi pod nazwą Jednorożec. Długosz pisze, że ród przybył do Polski z Włoch i sam nazwał się Bonacza, czyli „dobry czas”, a z tego słowa zrobiła się z czasem Bończa. Bartosz Paprocki powtórzył w 1584 roku, że herb „przyniesion z Włoch do Polski, na ten czas gdy wiara chrześciańska naprzód kwitnąć poczęła”. Dawni autorzy opisywali w ten sposób sam znak. Rodzin z litewskich zaścianków, takich jak nasza, z nazwiska nie wymieniali.

W dawnej Polsce króla wybierała cała szlachta, a nazwiska głosujących drukowano potem w zbiorze praw. W spisie tych, którzy w 1648 roku wybrali króla Jana Kazimierza, pada nazwisko Markowicz. Wśród wyborców z województwa wileńskiego stoi tam Stanisław Markowicz. Spis nie podaje jego powiatu ani herbu, więc nie da się stwierdzić, czy należał do naszej rodziny.

Czesław Malewski, badacz dziejów szlachty powiatu święciańskiego, zalicza do tego rodu Markowiczów z Obkort, Wojtkun, Mirańców i Kocielnik, czyli z tych samych wsi i lat, w których mieszkała nasza rodzina. To jego ocena, oparta na tych samych księgach kościelnych, z których korzysta ta kronika.

W rodzinie zachowała się pamięć o szlacheckim pochodzeniu. Miywln Dprpial, córka Aliny, powiedziała nam, że Markowiczowie byli „z wyższego rodu”. Dizmoeiows ltwrsruinw pltle teuwwr nrewr, Ssmpuewu Aykasslepotzw.

Źródła

Najważniejsze fakty z tego rozdziału mają swój dokument. Skrót LVIA oznacza Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie.