Walentynowiczowie, Dołmatowie, Puciatowie, Nielipowiczowie i Kisielowie

To rodziny dwóch żon Markowiczów. Zofia z Walentynowiczów, żona Bolesława Markowicza, była babcią Aliny, czyli prababcią Romualda. Urszula z Puciatów, żona Tadeusza Markowicza, była matką Bolesława, czyli praprababcią Romualda. Wszystkie te rodziny księgi kościelne zapisują jako drobną szlachtę z okolic Święcian, Strunojć i Sorokpola.

Zofia z Walentynowiczów Markowiczowa (ur. 1863)

Zofia przyszła na świat 7 sierpnia 1863 roku we dworze w Zułowie. Księga chrztów mówi o tym wprost: urodziła się „въ Мызѣ Зуловѣ”, czyli we dworze Zułów, a nie we wsi o tej samej nazwie. Cztery dni później rodzice zanieśli ją do chrztu do kościoła parafii Sorokpol. Jej rodzice, Tomasz Antoni Walentynowicz i Maria z Dołmatów, byli szlachtą bez własnej ziemi. Skoro mieszkali w samym dworze, najpewniej pracowali przy majątku.

Rosyjskie słowo „дворяне” znaczy szlachta. Tak ksiądz zapisał rodziców Zofii i jej ojca chrzestnego.

Zułów w 1863 roku

Zułów był wtedy majątkiem Marii Billewiczówny. W kwietniu 1863 roku Maria wyszła za mąż za Józefa Wincentego Piłsudskiego, a ich syn Józef, przyszły Marszałek, urodził się w Zułowie w 1867 roku. Rok 1863 to także rok powstania styczniowego. W styczniu zebrał się w Zułowie pierwszy oddział powstańczy powiatu święciańskiego, który liczył 36 ludzi.

Akty chrztu dzieci pokazują, jak długo Walentynowiczowie mieszkali w Zułowie. W sierpniu 1863 roku, kiedy urodziła się Zofia, rodzina mieszkała we dworze. W Zułowie urodził się też w kwietniu 1865 roku jej brat Józef. W kwietniu 1871 roku, kiedy urodziła się Apolonia, mieszkała już we wsi Wojtkuny. Wojtkuny jako miejsce urodzenia podaje także akt chrztu Kazimiery ze stycznia 1875 roku. W rodzinie jest pewne, że ktoś z naszych bawił się w dzieciństwie z małym Józefem Piłsudskim. Zofia była od niego o cztery lata starsza i urodziła się w tym samym dworze. Jej brat Józef był starszy od Marszałka o dwa i pół roku, a siostra Stefania była prawie jego rówieśnicą. Do tego rodzeństwa opowieść pasuje najlepiej. Całą opowieść i dzieje dworu przedstawia rozdział o Witkiewiczach i Misiunach.

Żona Bolesława Markowicza

W Wojtkunach Zofia dorastała. W tej samej wsi mieszkał w 1884 roku Bolesław Markowicz. Walentynowiczowie i Markowiczowie znali się od dawna. Już w 1871 roku matką chrzestną Apolonii, młodszej siostry Zofii, była Urszula Markowiczowa. Była to najpewniej Urszula z Puciatów, matka Bolesława, o której piszemy w dalszej części tego rozdziału. 7 lutego 1884 roku dwudziestoletnia Zofia wyszła za mąż za Bolesława Markowicza. Ślub odbył się w kościele w Święcianach. Akt ślubu z odpisem i przekładem znajduje się w rozdziale o Markowiczach.

Zofia urodziła ośmioro dzieci, z których czworo zmarło w dzieciństwie. Szóstym dzieckiem był Dominik, ojciec Aliny. Wszystkie dzieci i ich losy opisuje rozdział o Markowiczach.

Zofia pozostała blisko swojego rodzeństwa. W 1891 roku trzymała do chrztu dziecko siostry Stefanii, a jej mąż Bolesław był w 1900 roku świadkiem na ślubie jej młodszej siostry Kazimiery. Spis parafian z marca 1909 roku zapisał Zofię w Wojtkunach razem z mężem i czworgiem dzieci. W 1910 roku Zofia była w Wojtkunach matką chrzestną. Akt zgonu jej matki ze stycznia 1915 roku wylicza Zofię jeszcze wśród dzieci, które zostały po zmarłej. Jest to ostatnia wiadomość o Zofii.

Rodzeństwo Zofii

Tomasz Antoni i Maria mieli sześcioro dzieci. Wszystkie sześcioro wymienia akt zgonu matki z 1915 roku.

Ten akt jest ważny z dwóch powodów. Tylko on podaje oba imiona ojca, Tomasz Antoni. Jest też najstarszym śladem znajomości Walentynowiczów z Markowiczami. Powstał trzynaście lat przed ślubem Zofii i Bolesława.

W tym akcie ksiądz zapisał nazwisko panieńskie matki panny młodej jako „z Dowmantów”. Chodzi o tę samą osobę, Marię z Dołmatów. Właściwe brzmienie nazwiska podaje łaciński akt zgonu Kazimiery z 1923 roku, który pokazujemy niżej.

Wśród świadków tego ślubu akt wymienia dwóch krewnych panny młodej. Pierwszym był jej brat Józef Walentynowicz. Drugim był Bolesław Markowicz, mąż jej siostry Zofii.

Nazwę folwarku Podworniki ksiądz zapisał niewyraźnie i sam poprawił ją dopiskiem na marginesie. Akt jest po łacinie, dlatego nazwisko matki zmarłej napisano w nim alfabetem łacińskim: „de domo Dołmat”, czyli „z domu Dołmat”. Dzięki temu wiemy na pewno, jak brzmiało nazwisko panieńskie Marii.

Józef Piłsudski, ojciec Marszałka, chrzestnym Józefa, brata Zofii

3 kwietnia 1865 roku w Zułowie urodził się Józef, jedyny brat Zofii. Sześć dni później ochrzczono go w kościele w Sorokpolu. Jego ojcem chrzestnym był Józef Wincenty Piłsudski, który po ślubie z Marią Billewiczówną w 1863 roku zamieszkał we dworze w Zułowie. Matką chrzestną była panna Julia Piłsudska. Dwa i pół roku później, w grudniu 1867 roku, w tym samym dworze urodził się syn Józefa Wincentego, Józef, przyszły Marszałek.

Julia Piłsudska była najpewniej rodzoną siostrą Józefa Wincentego, a więc ciotką przyszłego Marszałka. Urodziła się w 1836 roku jako córka Piotra Pawła Piłsudskiego i Teodory z Butlerów, którzy gospodarowali w majątku Poszuszwie w powiecie kowieńskim. Ksiądz zapisał ją w akcie jako pannę i to się zgadza: miała wtedy 29 lat, a za mąż za Bortkiewicza wyszła dopiero później. Zmarła w 1910 roku. Do chrztu syna Walentynowiczów stanęli więc razem brat i siostra z rodziny właściciela dworu.

Ludzie z dworu w Zułowie trzymali do chrztu dzieci z naszej rodziny trzy razy. W 1862 roku Antoniego Markowicza trzymali Antoni Billewicz i panna Maria Billewicz, najpewniej przyszła matka Marszałka i jej ojciec. W 1865 roku Józefa Walentynowicza trzymali ojciec Marszałka i jego siostra Julia. Dwanaście lat później, w 1877 roku, Annę Walentynowiczównę trzymał młodszy brat Marszałka, Adam. Pokrewieństwa między naszymi rodzinami a rodziną z dworu nie było, ale przez piętnaście lat Billewiczowie i Piłsudscy byli dla Markowiczów i Walentynowiczów bliskimi sąsiadami.

Adam Piłsudski chrzestnym Anny, najmłodszej siostry Zofii

Piłsudskich spotykamy u Walentynowiczów także po pożarze dworu w Zułowie w 1874 roku, kiedy Piłsudscy zamieszkali już w Wilnie. 9 sierpnia 1877 roku w Wojtkunach urodziła się Anna, najmłodsza siostra Zofii. Pięć dni później ochrzczono ją w kościele w Sorokpolu. Ojcem chrzestnym Anny był Adam Piłsudski, a matką chrzestną panna Zofia Potocka.

Adam był młodszym bratem Józefa Piłsudskiego. Urodził się w Zułowie w 1869 roku, miał więc wtedy osiem lat. Piłsudscy stawiali do chrztu także własne dzieci. Rok wcześniej ich syna Jana trzymali do chrztu jego dziewięcioletni brat Bronisław i starsza siostra Zofia. Dorosły Adam Piłsudski był wiceprezydentem Wilna, a w 1935 roku został senatorem.

Tomasz Antoni Walentynowicz (zm. przed 1915)

Ojciec Zofii był pradziadkiem Aliny. W księgach pojawia się po raz pierwszy w 1863 roku we dworze w Zułowie jako ojciec nowo narodzonej Zofii. W 1865 roku nadal mieszka w Zułowie, gdzie rodzi się jego syn Józef. Od 1871 roku mieszka z rodziną w Wojtkunach. Księgi zaliczają tę wieś do parafii święciańskiej, ale Walentynowiczowie chrzcili dzieci w kościele parafii Sorokpol. Do tej samej parafii należał Zułów, w którym mieszkali wcześniej.

W Wojtkunach Tomasz Antoni wydał za mąż trzy córki: Zofię w 1884 roku, Stefanię w 1886 roku i Kazimierę w 1900 roku. Akt ślubu Kazimiery z 14 maja 1900 roku wymienia ojca panny młodej jeszcze bez dopisku, że nie żyje. Akt zgonu jego żony Marii z 10 stycznia 1915 roku nazywa ją wdową po Antonim Walentynowiczu. Tomasz Antoni zmarł więc między majem 1900 roku a styczniem 1915 roku, poza parafią Sorokpol.

Herb Zagłoba

Herb Zagłoba przedstawia srebrną podkowę na błękitnej tarczy. Podkowa jest zwrócona końcami w dół i przebita mieczem o złotej rękojeści. Miecz jest zwrócony ostrzem do góry. Nad hełmem widać skrzydło przeszyte strzałą.

Walentynowiczowie herbu Zagłoba udowodnili szlachectwo przed urzędem w Wilnie 30 czerwca 1820 roku. Na ostateczne potwierdzenie czekali trzydzieści cztery lata, bo Senat w Petersburgu wydał je dopiero 18 maja 1854 roku. Ich rodowód zaczyna się od Sebastiana Walentynowicza, dziedzica majątku Jotajnie w powiecie upickim, w okolicach dzisiejszego Poniewieża.

Badacz dziejów szlachty Czesław Malewski zalicza do tego rodu Walentynowiczów z Zułowa, Wojtkun i Podwornik, czyli z tych samych miejsc i lat, w których żyła nasza rodzina. Dlatego na planszy drzewa przy Tomaszu Antonim i Zofii znajduje się herb Zagłoba.

Maria z Dołmatów Walentynowiczowa (ok. 1840-1915)

Matka Zofii była prababcią Aliny. Nazwisko panieńskie Marii powtarza się w sześciu aktach z lat 1863-1923. Akty te pisały trzy różne osoby, po rosyjsku i po łacinie.

Na starość Maria zamieszkała u najmłodszej córki. Spis parafian z marca 1909 roku zapisał ją jako wdowę w folwarku Podworniki, w domu Kazimiery i zięcia Henryka Biesiekirskiego. Tam zmarła 10 stycznia 1915 roku. Akt zgonu podaje, że miała 75 lat. Z tego wieku wynika przybliżony rok jej urodzenia, czyli około 1840. Dwa dni po śmierci Marii proboszcz Stanisław Szczemirski pochował ją na cmentarzu w Sorokpolu.

Herb Dołmat ze znakiem zapytania

Każda rodzina szlachecka miała herb, bo herb był znakiem samego szlachectwa. Kto dowodził szlachectwa przed urzędem, musiał podać swój herb. Księgi kościelne zapisują jednak tylko to, że ktoś był szlachcicem. Herbu nie podają nigdy. Dla Dołmatów, Puciatów, Nielipowiczów i Kisielów z naszego drzewa nie zachował się dokument, który wskazałby ich herb. Przyjęliśmy zatem herb, który herbarze, czyli księgi opisujące herby, przypisują danemu nazwisku. Na planszy drzewa i w tej kronice taki herb ma znak zapytania.

Dołmat to herb własny tego nazwiska. Przedstawia srebrną krokiew na czerwonej tarczy, czyli znak podobny do odwróconej litery V, z końcami u dołu załamanymi na boki i połączonymi belką. Nad hełmem w koronie są trzy strusie pióra. Herbarz Juliusza Ostrowskiego podaje, że ten herb „Dołmatom na Litwie przysługiwała”. W guberni wileńskiej szlachectwo udowodnili tylko Dołmatowie z powiatu trockiego. Byli to Wincenty i Ignacy, synowie Tadeusza, którzy udowodnili je 10 lutego 1804 roku. Naszą Marię łączy z tymi Dołmatami tylko nazwisko.

Urszula z Puciatów Markowiczowa (ur. 1822)

Urszula była matką Bolesława Markowicza, czyli prababcią Aliny. Urodziła się w dzień Wszystkich Świętych 1822 roku we wsi Nareysze i tego samego dnia została ochrzczona. Nareysze należały do majątku Bakszty rodziny Chomińskich i do parafii Konstantynów. Matką chrzestną Urszuli była Teresa Nalipowiczowa, która nosiła to samo nazwisko co rodzina matki Urszuli. W tamtej okolicy nazwisko Nielipowicz zapisywano też Nalipowicz.

Skrót „9bra” to dawny sposób zapisywania listopada. Listopad był dziewiątym miesiącem w starym rzymskim kalendarzu.

Kiedy Urszula miała najwyżej dziesięć lat, rodzice przenieśli się z nią do zaścianka Popieliszki. W 1840 roku mieszkał tam również Tadeusz Markowicz. 2 lipca 1840 roku ksiądz Cyprian Skirmont pobłogosławił małżeństwo Urszuli i Tadeusza w kościele w Święcianach. Panna młoda miała według aktu osiemnaście lat, a naprawdę miała siedemnaście lat i osiem miesięcy. Akt nazywa młodych i ich rodziców „urodzonymi”. Tym słowem określano w dawnych aktach szlachtę. Świadkami ślubu byli Adam Gumowski, Piotr Puciata, Piotr Michałowski i Szymon Nielipowicz. Akt ślubu z odpisem i przekładem znajduje się w rozdziale o Markowiczach.

Po ślubie Urszula i Tadeusz zostali w Popieliszkach, gdzie mieszkali też rodzice Urszuli. Tam urodziło się czworo ich dzieci: Marianna, Bolesław, Salomea i Helena. W 1862 roku rodzina Markowiczów mieszkała już w Obkortach. W Obkortach urodzili się najmłodsi synowie, Antoni i Józef. Ojciec Urszuli zmarł w Popieliszkach w październiku 1862 roku.

W 1871 roku Urszula Markowiczowa trzymała do chrztu Apolonię Walentynowiczównę, siostrę swojej przyszłej synowej. Ostatni raz imię Urszuli pada w 1884 roku w akcie ślubu syna Bolesława.

Dzieci Urszuli i Tadeusza z datami urodzenia i dalszymi losami wymienia rozdział o Markowiczach.

Maciej Puciata (ok. 1782-1862)

Ojciec Urszuli był prapradziadkiem Aliny. Akty z lat 1840-1862 nazywają go szlachcicem. Przypuszczamy, że pochodził z rodziny, którą księgi parafii Strunojcie zapisywały do około 1818 roku we wsi Bitoły pod nazwiskiem Buciuta, a później pod nazwiskiem Puciata.

W 1822 roku Maciej z Teresą mieszkali w Nareyszach, gdzie urodziła się Urszula. Najpóźniej w 1832 roku osiedli w zaścianku Popieliszki. Wiemy to stąd, że w czerwcu 1832 roku Teresa Puciatowa z Popieliszek była matką chrzestną w kościele parafii Sorokpol. W Popieliszkach Maciej przeżył trzydzieści lat. W tym czasie wydał córkę za mąż, doczekał się wnuków i pochował żonę. Zmarł 15 października 1862 roku. Akt zgonu podaje, że miał 80 lat. Z tego wieku wynika przybliżony rok jego urodzenia, czyli około 1782.

Herb Puciata ze znakiem zapytania

Puciata to herb własny tego nazwiska. Przedstawia złotą literę A na czerwonej tarczy, z krzyżem na szczycie i słupkiem pod poprzeczką. Herbarz Juliusza Ostrowskiego podaje, że jest to herb „przysługujący niektórym Pucyatom i Pucyatyckim, bojarom litewskim”, czyli zwykłej szlachcie tego nazwiska. Inny herb mieli książęta Puciatowie, z którymi nasza rodzina nie ma nic wspólnego.

Taki sam znak ma już w swoim herbarzu szlachty litewskiej z XVII wieku ksiądz Wojciech Wijuk Kojałowicz, jezuita z Wilna. Zanotował, że w 1651 roku sam widział taki herb u jednego z Puciatów, który zasiadał w najwyższym sądzie Wielkiego Księstwa w Wilnie. Wymienił też Jana Puciatę z województwa wileńskiego i jego czterech synów. Byli to zamożni urzędnicy. Naszego Macieja łączy z nimi tylko nazwisko.

Księgi nazywają Macieja szlachcicem jeszcze w 1856 i 1862 roku. Herb Puciata przyjęliśmy dla niego tylko na podstawie nazwiska i dlatego ten herb ma na planszy drzewa znak zapytania.

Teresa z Nielipowiczów Puciatowa (ok. 1793-1856)

Matka Urszuli była praprababcią Aliny. Zmarła 28 lutego 1856 roku w Popieliszkach na gorączkę, po przyjęciu sakramentów. Pochował ją proboszcz sorokpolski Adam Szłanowicz. Zostawiła męża Macieja i córkę Urszulę.

Spis ludności z 1795 roku zapisał we wsi Dzwiłany czteroletnią Teresę w domu Mikołaja Nielipowicza i Ewy z Kisielów. Wiek, nazwisko, stan szlachecki i okolica zgadzają się z naszą Teresą. Spis szlachty powiatu z 1816 roku wymienia tylko dwa domy Nielipowiczów: dom Mikołaja oraz dom jego braci Justyna, Kazimierza i Franciszka. Dlatego na planszy drzewa Mikołaj i Ewa są zapisani jako rodzice Teresy, ale ze znakiem zapytania.

Herb Prus ze znakiem zapytania

Herb Prus przedstawia biały krzyż na czerwonej tarczy. Krzyż ma odcięte prawe dolne ramię. Nad hełmem widać zbrojne ramię z mieczem. Herbarze przypisują ten herb nazwisku Nielipowicz. Ten sam herb wykazali przed urzędem w Wilnie 9 kwietnia 1820 roku Nielipowiczowie z powiatu święciańskiego, czterej synowie Szymona: Mikołaj Tomasz, Justyn, Franciszek Szymon i Kazimierz. Czesław Malewski notuje tę rodzinę w Dzwiłanach pod Strunojciami oraz w 1847 roku w Popieliszkach, czyli w zaścianku, w którym zmarła Teresa. Herb Prus przyjęliśmy dla Teresy od tej rodziny i dlatego ten herb ma na planszy drzewa znak zapytania.

Herb Prus opisał w XV wieku Jan Długosz w swoim spisie herbów polskiego rycerstwa. Według niego ród pochodzi od trzech książąt dawnych Prusów, którzy po jakimś występku uciekli z Prus do Polski i tu założyli rodzinę. Od tych Prusów pochodzi nazwa herbu.

Mikołaj Nielipowicz i Ewa z Kisielów

Mikołaj i Ewa byli według planszy drzewa rodzicami Teresy Puciatowej. Mikołaj po ślubie zamieszkał u teścia, Andrzeja Kisiela, we wsi Dzwiłany. Spis ludności z 1795 roku zapisał całą rodzinę w jednym domu. Mieszkali w nim teściowie Mikołaja, jego szwagier Jan, sam Mikołaj z żoną Ewą i czteroletnia Teresa. Dzwiłany należały wtedy do dóbr Hilzena, a później do majątku Cerkliszki hrabiów Mostowskich.

Ojcem Mikołaja był Szymon Nielipowicz. Księga parafii Święciany zapisuje go w latach 1769-1772 we wsi Bubele jako szlachcica, a w styczniu 1772 roku notuje chrzest córki Szymona i jego żony Marianny. Na planszy drzewa Szymon i Marianna są zapisani jako rodzice Mikołaja, ale ze znakiem zapytania.

W Dzwiłanach urodzili się synowie Mikołaja i Ewy, Mikołaj Joachim i Leon. Leona ochrzczono 6 kwietnia 1803 roku. Między 1803 a 1806 rokiem rodzina przeniosła się do pobliskich Bitoł. W Bitołach 10 czerwca 1806 roku ochrzczono córkę Petronelę.

Ewa zmarła przed czerwcem 1813 roku. Wiemy to stąd, że 16 czerwca 1813 roku Mikołaj, zapisany jako wdowiec z Bitoł, ożenił się w kościele w Święcianach z Rozalią Klimaszewską. W listopadzie 1816 roku Mikołaj i Rozalia ochrzcili w Bitołach córkę Barbarę. Spis szlachty powiatu z 1816 roku wymienia przy Mikołaju trzech synów z pierwszego małżeństwa: siedemnastoletniego Mikołaja, trzynastoletniego Leona i sześcioletniego Szymona. Córek ten spis nie wymieniał. Mikołaj podał w tym spisie, że wcześniej mieszkał w Dzwiłanach razem z teściem Andrzejem Kisielem. Za Mikołaja podpisał się pod spisem jego brat Franciszek.

Nazwisko panieńskie Ewy podaje akt ślubu jej syna Leona. 27 stycznia 1829 roku w kościele w Strunojciach Leon, według aktu dwudziestotrzyletni, ożenił się z Józefatą Goyską. Akt nazywa go synem „Szlachetnych Mikołaia i Ewy z Kisielow Nilipowiczow Szlubnych Małżonkow”. Jednym ze świadków na ślubie Urszuli Puciatówny z Tadeuszem Markowiczem w 1840 roku był Szymon Nielipowicz, najpewniej najmłodszy syn Mikołaja.

Ojciec Mikołaja miał na imię Szymon. Księga chrztów parafii Święciany zapisała w styczniu 1772 roku we wsi Bubele chrzest Marianny, córki szlachcica Szymona Nielipowicza i jego żony Marianny. Przypuszczamy, że byli to rodzice Mikołaja.

Andrzej Kisiel z Dzwiłan i jego żona Teresa

Andrzej Kisiel i jego żona Teresa to najstarsi przodkowie w tej gałęzi. Oboje znamy ze spisu ludności z 1795 roku. Andrzeja wymienia także spis szlachty z 1816 roku. Podaje on, że Mikołaj Nielipowicz mieszkał wcześniej w Dzwiłanach razem z teściem Andrzejem Kisielem. Andrzej miał wtedy 50 lat, a Teresa 60. Spis podaje też, że ojciec Andrzeja miał na imię Stefan. Na planszy drzewa Andrzej i Teresa mają znak zapytania, tak samo jak ich córka Ewa i zięć Mikołaj.

Dzwiłany leżały w parafii Strunojcie pod Święcianami. W 1795 roku żyły tam obok siebie trzy grupy mieszkańców: chłopi poddani, szlachta oraz osadnicy rosyjscy. Szlachta zajmowała sześć domów. Stały one w dobrach, które nie były jej własnością, tylko należały do innego właściciela. Dom Kisielów spis zapisał jako trzeci z tych sześciu.

Herb Kisiel ze znakiem zapytania

Kisiel to herb własny tego nazwiska, zwany też Namiot albo Światołdycz. Przedstawia biały namiot na czerwonej tarczy, ze złotym krzyżem na szczycie. Nad hełmem widać trzy wieże. Pod tym herbem Czesław Malewski zapisuje Kisielów z powiatu święciańskiego, także z parafii strunojckiej. Kisielowie z powiatów wileńskiego i lidzkiego wykazali prawo do tego herbu 22 grudnia 1800 roku. Andrzej Kisiel z Dzwiłan jest w spisach z 1795 i 1816 roku szlachcicem, ale własnego dokumentu z herbem nie zostawił. Dlatego herb Kisiel ma na planszy drzewa znak zapytania.

Ten sam herb nosił Adam Kisiel, wojewoda kijowski z XVII wieku. Nasza rodzina od niego nie pochodzi, bo wojewoda zmarł bezdzietnie w 1653 roku.

Źródła

Księgi i spisy, z których pochodzą fakty tego rozdziału, przechowuje Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie. W tabeli podajemy zespół, księgę i numer aktu.