Piłsudscy przy chrzcielnicy. Księgi chrztów naszej rodziny
W naszej rodzinie od pokoleń mówiło się, że Piłsudscy byli sąsiadami. Nikt nie wiedział nic więcej i nikt nie miał na to dowodu. Akty spisano po rosyjsku i dziś przechowuje je archiwum w Wilnie. Nikt z rodziny ich wcześniej nie czytał.
Przeczytaliśmy akt po akcie księgi chrztów parafii Sorokpol pod Wilnem z lat 1859 do 1884. W trzech aktach nazwisko Billewicz albo Piłsudski stoi obok imion naszych przodków: dziadek przyszłego Marszałka, jego matka, ojciec i siedmioletni brat trzymali do chrztu dzieci z naszej rodziny.
Poniżej opowiadamy całą historię z filmu. Przy każdym akcie pokazujemy skan, tekst oryginału i tłumaczenie, żeby każdy mógł sam sprawdzić, co w nim stoi.
Kim jesteśmy w tej historii
Nasza babcia Alina urodziła się w 1930 roku w Obkortach, w parafii Sorokpol. Jej dziadkowie, Bolesław Markowicz i Zofia z Walentynowiczów, to nasi prapradziadkowie.
Zofia urodziła się w 1863 roku w Zułowie, w tym samym majątku, w którym cztery lata później urodził się Józef Piłsudski.
Kościół parafii Sorokpol stoi we wsi Powiewiórka. Dlatego te same księgi i ten sam kościół występują w dokumentach pod dwiema nazwami.
1862: dziadek i przyszła matka Marszałka
W marcu 1862 roku proboszcz Tomasz Woliński ochrzcił Antoniego, młodszego brata naszego prapradziadka Bolesława Markowicza, dziadka babci Aliny. Rodzicami chrzestnymi byli Antoni Billewicz z pobliskiego Zułowa i jego dwudziestoletnia córka Maria.
Rok później Maria wyszła za Józefa Wincentego Piłsudskiego. W 1867 roku urodziła syna, który został Naczelnikiem Państwa i Marszałkiem Polski.
Na wycinku są trzy akty. Akt Antoniego to środkowy wiersz: po lewej data i chrzest, po prawej rodzice i chrzestni.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча Восемь Сотъ Шестьдесятъ Второго Года Марта Шеснадцатого дня, въ Сорокпольской Приходской Римско Католической Церкви, Окрещенъ младенецъ по имяни Антони. Преподобнымъ Отцемъ Томашемъ Волинскимъ, Настоятелемъ оной Церкви, съ совершеніемъ всѣхъ Обрядовъ Таинства. Благородныхъ Тадеуша и Урш[у]ли урожденной Пуцятовны Марковичовъ, Законныхъ Супруговъ Сынъ, родившійся 14. дня Марта въ Застѣнкѣ Опкортахъ, сегоже Года Сорокпольского прихода. Воспріемниками были Помѣщикъ Свенцянского Уѣзда Презыдентъ, Благородный Антони Биллевичъ съ Благородною Девицею Маріею Билевичъ.
Po polsku: Roku tysiąc osiemset sześćdziesiątego drugiego, dnia szesnastego marca, w sorokpolskim rzymskokatolickim kościele parafialnym ochrzczono niemowlę imieniem Antoni. Ochrzcił wielebny ojciec Tomasz Woliński, proboszcz tego kościoła, z dopełnieniem wszystkich obrzędów sakramentu. Syn szlachetnie urodzonych Tadeusza i Urszuli z Puciatów Markowiczów, prawych małżonków, urodzony 14 marca tegoż roku w zaścianku Obkorty parafii sorokpolskiej. Rodzicami chrzestnymi byli ziemianin powiatu święciańskiego, prezydent, szlachetnie urodzony Antoni Billewicz ze szlachetnie urodzoną panną Marią Billewicz.
1863: Zofia rodzi się w Zułowie
W sierpniu 1863 roku, w czasie powstania styczniowego, w majątku Zułów urodziła się Zofia Walentynowiczówna, nasza praprababcia. Akt nazywa miejsce jej urodzenia „Мызѣ Зуловѣ”, czyli majątek Zułów.
Tego samego roku do Zułowa przenieśli się młodzi Piłsudscy. Zofia i jej brat Józef urodzili się więc w tym samym majątku co pierwsze dzieci Piłsudskich, a dwa lata po Józefie także przyszły Marszałek.
Akt Zofii to dolny wiersz wycinka. Rubryka z chrzestnymi stoi na skanie dalej w prawo, poza kadrem, więc jej tu nie przepisujemy.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча восемь сотъ шестьдесятъ третьяго года Августа одиннадцатаго дня въ Сорокпольскомъ Римско Католическомъ Приходскомъ Костелѣ окрещенъ младенецъ по имени Зофія Ксендзомъ Томашемъ Волинскимъ съ совершеніемъ всѣхъ обрядовъ таинства. Дворянъ Антонія и Маріи урожденной Долматовны Валентиновичовъ законныхъ супруговъ дочь родившаяся сего года Августа 7 дня въ Мызѣ Зуловѣ Сорокпольскаго Прихода.
Po polsku: Roku tysiąc osiemset sześćdziesiątego trzeciego, dnia jedenastego sierpnia, w sorokpolskim rzymskokatolickim kościele parafialnym ksiądz Tomasz Woliński ochrzcił niemowlę imieniem Zofia z dopełnieniem wszystkich obrzędów sakramentu. Córka szlachty Antoniego i Marii z domu Dołmat, prawych małżonków Walentynowiczów, urodzona tego roku 7 sierpnia we dworze Zułów w parafii sorokpolskiej.
1865: ojciec Marszałka trzyma do chrztu naszego Józefa
W kwietniu 1865 roku rodzicom Zofii urodził się syn Józef, młodszy brat naszej praprababci. Ojcem chrzestnym był Józef Wincenty Piłsudski, pan na Zułowie, a matką chrzestną panna Julia Piłsudska.
Tym aktem zaczyna się nasz film: ksiądz wpisuje do księgi nazwisko ojca chrzestnego, które dziś zna każdy Polak.
Akt Józefa to trzeci wiersz od góry. Ojciec chrzestny, „Іозефъ Пилсудскій”, stoi w ostatniej rubryce po prawej.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча восемь сотъ шестьдесятъ пятого года Апреля девятого дня въ Сорокпольскомъ Римско-Католическомъ Костелѣ окрещенъ младенецъ по имяни Іозефъ Ксендзомъ Томашемъ Волинскимъ съ совершеніемъ всѣхъ обрядовъ Таинства. Дворянъ Томаша и Маріанны урожденной Долматувны Валентиновичовъ Законныхъ Супру: Сынъ родившійся сего года 3 Апреля въ Зуловѣ Сорокпольскаго прихода. Воспріемниками были Дворянъ Іозефъ Пилсудскій съ Юліею Пилсудскою дѣвицею.
Po polsku: Roku tysiąc osiemset sześćdziesiątego piątego, dnia dziewiątego kwietnia, w sorokpolskim rzymskokatolickim kościele ksiądz Tomasz Woliński ochrzcił niemowlę imieniem Józef z dopełnieniem wszystkich obrzędów sakramentu. Syn szlachty Tomasza i Marianny z domu Dołmat, prawych małżonków Walentynowiczów, urodzony tego roku 3 kwietnia w Zułowie w parafii sorokpolskiej. Rodzicami chrzestnymi byli szlachcic Józef Piłsudski i panna Julia Piłsudska.
1867 i 1869: ta sama chrzcielnica
W grudniu 1867 roku w tym samym kościele ten sam ksiądz ochrzcił syna Józefa Wincentego i Marii, Józefa Klemensa, przyszłego Marszałka. Chrzcielnica z tamtego dnia stoi w kościele w Powiewiórce do dziś.
Dwa lata później Antoni Billewicz trzymał do chrztu własnego wnuka Adama. Ten sam człowiek był chrzestnym w rodzinie Piłsudskich i w naszej.
Akt Józefa Piłsudskiego to górny wiersz, tuż pod drukowanym nagłówkiem tabeli. W rubrykach po lewej: urodzony 23 listopada, ochrzczony 3 grudnia.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча восемь сотъ шестьдесятъ Седьмого года Декабря третьяго дня въ Костелѣ Римско-Католическомъ Сорокполь Окрещенъ младенецъ по Именамъ Іозефъ Клеменсъ Ксендзомъ Томашемъ Волинскимъ Настоятелемъ тогожъ Костела съ Совершеніемъ всѣхъ обрядовъ таинства. Благородныхъ Іозефа и Маріи урожденной Биллевичевной Пилсудскихъ Законныхъ Супруговъ Сынъ, родившійся сего Года Ноября 23 дня въ Мызѣ Зуловѣ Прихода Сорокполя. Воспріемниками были Благородные: Іозефъ Марциновскій съ Констанціею Рогальскою.
Po polsku: Roku tysiąc osiemset sześćdziesiątego siódmego, dnia trzeciego grudnia, w kościele rzymskokatolickim w Sorokpolu ksiądz Tomasz Woliński, proboszcz tego kościoła, ochrzcił niemowlę imionami Józef Klemens z dopełnieniem wszystkich obrzędów sakramentu. Syn szlachetnie urodzonych Józefa i Marii z domu Billewicz, prawych małżonków Piłsudskich, urodzony tego roku 23 listopada we dworze Zułów w parafii Sorokpol. Rodzicami chrzestnymi byli szlachetnie urodzeni Józef Marcinowski z Konstancją Rogalską.
Akt Adama to ostatni wiersz tego rocznika. Pod nim stoi zamknięcie księgi z podpisami.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча восемь сотъ шестьдесятъ девятаго года Декабря двадцать седьмаго дня въ Приходскомъ Римско-Католическомъ Костелѣ Сорокполь Окрещенъ младенецъ по Именамъ Адамъ Антони, Отцемъ Томашемъ Волинскимъ Настоятелемъ онаго Костела, съ Совершеніемъ всѣхъ обрядовъ Таинства. Благородныхъ Іосифа и Маріи урожденной Биллевичевной Пилсудскихъ, Законныхъ супруговъ Сынъ, родившійся сего года Ноября 13 дня въ Мызѣ Зуловѣ вечеромъ Прихода Сорокполя. Воспріемниками были Благородные: Антони Биллевичъ, Надворный Совѣтникъ, съ Паулиною Биллевичевою Совѣтниковою Антона женою.
Po polsku: Roku tysiąc osiemset sześćdziesiątego dziewiątego, dnia dwudziestego siódmego grudnia, w parafialnym rzymskokatolickim kościele Sorokpol ojciec Tomasz Woliński, proboszcz tegoż kościoła, ochrzcił niemowlę imionami Adam Antoni z dopełnieniem wszystkich obrzędów sakramentu. Syn urodzonych Józefa i Marii z Billewiczów Piłsudskich, prawych małżonków, urodzony tego roku 13 listopada wieczorem w dworze Zułów w parafii Sorokpol. Rodzicami chrzestnymi byli urodzeni: Antoni Billewicz, radca dworu, z Pauliną Billewiczową, radczynią, żoną Antoniego.
1877: siedmioletni chrzestny
W sierpniu 1877 roku rodzicom Zofii urodziła się córka Anna, młodsza siostra naszej praprababci. Jej ojcem chrzestnym został siedmioletni Adam Piłsudski, młodszy brat przyszłego Marszałka.
Siedmiolatek jako ojciec chrzestny to rzadkość. Wymóg czternastu lat wpisał dopiero kodeks prawa kościelnego z 1917 roku, więc w 1877 roku ksiądz mógł zapisać chrzestnym dziecko z dworu. Adam został później wiceprezydentem Wilna i senatorem.
Akt Anny to pierwszy wiersz pod napisem „Мѣсяцъ Августъ”, czyli miesiąc sierpień. Ojciec chrzestny, „Адамъ Пилсудскій”, stoi w ostatniej rubryce po prawej.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча восемьсотъ семдесятъ седьмого года Августа 14 дня въ Приходскомъ Римско-Католическомъ Костелѣ Сорокполя окрещенъ младенецъ по имени Анна Ксендзомъ Томашемъ Волинскимъ съ совершеніемъ всѣхъ обрядовъ Таинства. Дворянъ Томаша и Маріи изъ Долматовъ Валентиновичовъ Закон: супр: дочь родившаяся сего года и мѣсяца 9 дня въ Деревни Войткунахъ Прихода Свенцянскаго. Воспріемниками были Дворяне: Адамъ Пилсудскій съ Зофіею Потоцкою дѣвицею.
Po polsku: Roku tysiąc osiemset siedemdziesiątego siódmego, dnia 14 sierpnia, w rzymskokatolickim kościele parafialnym w Sorokpolu ksiądz Tomasz Woliński ochrzcił niemowlę imieniem Anna z dopełnieniem wszystkich obrzędów sakramentu. Córka szlachty Tomasza i Marii z Dołmatów, prawych małżonków Walentynowiczów, urodzona tego roku i miesiąca 9 dnia we wsi Wojtkuny w parafii święciańskiej. Rodzicami chrzestnymi byli szlachcic Adam Piłsudski i szlachcianka panna Zofia Potocka.
Dwie rodziny, jedna parafia
W lutym 1884 roku Zofia wyszła w Święcianach za Bolesława Markowicza. Od tej pary prowadzi prosta linia do babci Aliny i do nas. We wrześniu tego samego roku w Wilnie zmarła Maria Piłsudska.
W 1892 roku Piłsudscy stracili Zułów. Majątek był zadłużony i zastawiony w banku ziemskim. Długów nie spłacono, więc bank sprzedał Zułów. Józef Wincenty próbował ocalić majątek z pomocą księcia Michała Ogińskiego, który kupił Zułów na podstawioną osobę. Władze to wykryły i majątek przejął Rosjanin z Rygi, bo od 1865 roku Polakom nie wolno było kupować ziemi na Litwie.
W styczniu 1915 roku, w czasie wielkiej wojny, w folwarku Podworniki zmarła matka Zofii, Maria z Dołmatów. W akcie zgonu ksiądz wymienił jej dzieci, wśród nich Zofię i Józefa, chrześniaka ojca Marszałka. Marię pochowano na cmentarzu parafii Sorokpol.
Akt Marii to górny wiersz. Na lewym marginesie zapisano nazwisko Валентиновичева.
Tekst oryginalny (rosyjski): Тысяча девятьсотъ пятнадцатаго года Января десятаго дня, въ фольваркѣ Подворникахъ скончалась Марія изъ Долматовъ Валентыновичева отъ старости, бывшая пріобщена Св. Таинъ. Дворянка имѣвшая отъ роду 75 лѣтъ, вдова по мужу Антону Валентыновичу, оставила дѣти, сына Осипа, дочерій Зофію, Стефанію, Аполонію, Казимиру и Анну, прихожанка Сорокпольскаго Костела. Тѣло ея похоронилъ Настоятель Ксендзъ Станиславъ Щемирскій на Сорокпольскомъ приходскомъ Кладбищѣ двѣнадцатаго Января сего года.
Po polsku: Roku tysiąc dziewięćset piętnastego, dnia dziesiątego stycznia, w folwarku Podworniki zmarła ze starości Maria z Dołmatów Walentynowiczowa, opatrzona świętymi sakramentami. Szlachcianka, miała 75 lat, wdowa po mężu Antonim Walentynowiczu. Zostawiła dzieci: syna Józefa oraz córki Zofię, Stefanię, Apolonię, Kazimierę i Annę. Była parafianką kościoła sorokpolskiego. Jej ciało pochował proboszcz ksiądz Stanisław Szczemirski na sorokpolskim cmentarzu parafialnym dwunastego stycznia tego roku.
Czerwiec 2026: Romuald w Powiewiórce
W czerwcu 2026 roku do Powiewiórki pojechał Romuald, syn babci Aliny. Wiedział tylko, że w tym kościele przyjął chrzest w 1956 roku, tak samo jak Marszałek w 1867 roku. Stanął przy chrzcielnicy i wpisał się do księgi gości.
Nie wiedział jeszcze, co kryją stare księgi chrztów tej parafii. Dopiero później, akt po akcie, odczytaliśmy w nich, że rodzina Marszałka trzymała do chrztu dzieci z naszej rodziny.
Dlaczego 11 listopada jest dla nas także rodzinnym świętem
11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna oddała Józefowi Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem. Tego dnia na zachodzie skończyła się wielka wojna. Od 1937 roku Polska obchodzi ten dzień jako Święto Niepodległości.
W rodzinie mówiło się: Piłsudscy byli naszymi sąsiadami. Księgi mówią więcej. Opowieść o sąsiadach okazała się opowieścią o chrzestnych.
Wiosną 1865 roku, gdy Polski nie było na mapie, ksiądz w Powiewiórce zanurzył pióro w atramencie i zapisał w jednym akcie dwa nazwiska. Nasze i Piłsudskich. Nikt wtedy nie wiedział, że w pobliskim dworze urodzi się chłopiec, który przywróci Polsce wolność. My już wiemy.
W kościele, w którym stał Romuald, dziadek Marszałka, jego matka, ojciec i siedmioletni brat pochylali się nad dziećmi z naszej rodziny. Chrzestny obiecuje dziecku opiekę na całe życie. Księgi przechowały te obietnice przez ponad półtora wieku.
Dlatego 11 listopada świętujemy podwójnie. Gdy na domach zawisną flagi, a cała Polska wspomni Józefa Piłsudskiego, my wspomnimy także rodzinę, która kiedyś trzymała naszą na rękach.
Ich nazwisko stoi w naszych księgach, obok imion naszych przodków. I tam zostanie.
Twoja rodzina też ma swoją opowieść
Prawie w każdej rodzinie krąży zdanie, które przechodzi z pokolenia na pokolenie i którego nikt nie sprawdził. Czasem stoi za nim akt w księdze, która przetrwała dwa wieki. Napisz, skąd pochodzili Twoi przodkowie. Bezpłatnie sprawdzimy, do którego roku sięgają źródła tej okolicy.
Źródła
- Księgi chrztów parafii Sorokpol z lat 1862, 1863 i 1865: Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, zespół 772, inwentarz 1, sprawa 7 (akty 20/1862, 46/1863, 23/1865).
- Księgi chrztów parafii Sorokpol z lat 1867, 1869 i 1877: to samo archiwum, 772/1/8 (akty 53/1867, 57/1869, 42/1877).
- Księga zgonów parafii Sorokpol z 1915 roku: to samo archiwum, 772/1/15 (akt 3/1915).
- Utrata Zułowa w 1892 roku: R. Roguski, Rocznik Kresowy 2019, nr 5. Zakaz kupowania ziemi przez Polaków z 1865 roku: R. Jurkowski, Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej, 2019.
- 11 listopada 1918 roku: Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, „Listopadowy przełom”.
Sceny w filmie oznaczone napisem „Inscenizacja” są rekonstrukcją. Dokumenty są prawdziwe.
Więcej z tej parafii
- Siedem aktów chrztu rodzeństwa Józefa Piłsudskiego z tych samych ksiąg
- Parafia Sorokpol (Powiewiórka, Pavoverė, Powiewiorka, Pavovere)
- Krótki film: dziadek Marszałka ojcem chrzestnym, 1862
- Krótki film: matka Marszałka matką chrzestną, 1862
- Krótki film: ojciec Marszałka ojcem chrzestnym, 1865
- Krótki film: siedmioletni brat Marszałka chrzestnym, 1877